خدماتى به دست بشر ورشكستهء اخلاقى براى استعمار كرده است ! شايد يكى از معانى آن هم كه مىگفته‌اند « العلم هو الحجاب الأكبر » ( علم بزرگترين مانع است ) همين باشد . علم گاهى به طور مستقيم در راه استعمار گام برمىدارد و گاهى به طور غير مستقيم ، راه اوّل را در هيمن بحث خواهيم ديد ولى منظورم از راه دوّم اين است كه اگاهى چنان افراد را سرگرم مباحث علمى مىكنند كه از هدف بازمىمانند كه براى چه درس مىخوانده‌اند ؟ البته اين در جائى است كه علم به طور مستقيم نتواند براى استعمار خدمت كند كه مردم كمى روشن شده‌اند ، و به ناچار از راه غير مستقيم خدمت مىكند . و اين است يكى از نكات سخت گرفتن نمرات درسهاى غير مربوط به مصالح اجتماع ، و فشار در مورد حضور در جلسات درسى و كنترل موادّ خام درسها در برخى ممالك استعمارى در حال رشد فكرى . . . اگر هدف فعاليتّهاى توده رهائى از استعمار است با اين فشارها همچون فشار اقتصادى و گرفتاريهاى بانكى و مانند آن از فكر هدف خويش بازمىماند و اگر هدف تودهء انسانيّت تكامل معنوى بوده است كه البته نوعا بدون امكانات مادّى فراهم نمىشود و شكم گرسنه در افراد معمولى خدا را هم نمىشناسد . با تعمّق بيش از حدّ در مباحث بيهوده هدف را فراموش كند و اين هم يكى از معانى