و پيوسته صلاحيت استفاده را دارد و اين انسان است كه كفران مىكند : « أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْراً » ؛ « 1 » آيا نمىبينى آنهايى را كه نعمت خدارا تبديل به كفر نمودند ؟ به‌طور كلى هر چه از مخلوقات الهى كه صلاحيت رفع نياز مادى و اخلاقى اساسى و يا كمالى را داشته باشد ، نعمت است و تخطى از موازين و حدودى كه شرع مقدس در استفاده از آن معين فرموده كفران نعمت است و اگر مطابق دستورات شرع مقدس رفتار كند نعمت را شكر كرده : « فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ » ؛ « 2 » با رعايت حدود و مقررات الهى خود را از عذاب و عدل پروردگار نگهدارى نماييد ؛ باشد كه شكرگزار نعمت‌هاى خداوند شويد . غزالى در تقسيم اوّل در مورد مضر در دنيا و نافع در آخرت به از بين بردن شهوات و مخالفت با نفس مثال زد . اين هم يكى از موارد بسيار آن كتاب است كه مخالف كتاب و سنت است ؛ زيرا از بين بردن شهوات حرام است . مثلًا اگر كسى براى اين كه از معصيت نجات پيدا كند خود را عنين سازد ، مسلماً اين عمل حرام است . عجيب است كه خود در كتاب نكاح تا حدى مطابق كتاب و سنت بحث كرده ولى با اين همه در كلماتش موارد زيادى بر خلاف صريح كتاب و سنت به چشم مىخورد . در هر حال همهء شهوات در حد خود ، نعمت و نافع است منتها همان‌طور كه گفته شد سوء استفاده از اين شهوات مورد توبيخ و مذمت است . در هيچ يك از احكام قرآن و عترت - صلوات الله عليهم - چنين دستورى نيست . ممكن است جهاتى باشد كه شخص موقتاً و به‌گونهء خاص - نه هميشه - از نعمتى كناره‌گيرى و اجتناب نمايد ؛ مانند پرهيز از غذاهاى مطلوب و لذيذ براى مريض كه به‌طور موقت مورد استفاده قرار نگيرد . چنان كه از روايتى در نهج البلاغه و كافى و عقدالفريد استفاده مىشود .

--> ( 1 ) . ابراهيم ( 14 ) آيهء 28 . ( 2 ) . آل عمران ( 3 ) آيهء 123 .