پيدا كرده و با اعضا و جوارحى كه وى بخشيده به وظايف بندگى قيام نموده كه اگر بنا بر تفضل نباشد و عادلانه حساب شود همهء كوشش مطيعان ، در برابر يك نعمت از نعمت‌هاى بىشمار از بين خواهد رفت . پس تمام نعمت‌هاى الهى ابتدايى است . بحثى با غزالى در تعريف نعمت غزالى در كتاب شكر « 1 » از احياء العلوم به تفصيل به شرح مفهوم نعمت و اقسام آن پرداخته است و ما خلاصهء آن را در اين كتاب مىآوريم و سپس به بحث دربارهء آن مىپردازيم : هر خير و لذت و سعادت و بلكه هر مطلوبى كه مقدمه براى نيل به مطلوب ديگرى نباشد نعمت ناميده مىشود . اما نعمت حقيقى و راستين ، سعادت اخروى است و غير از سعادت اخروى را نعمت و سعادت ناميدن غلط و يا مجاز « 2 » است . چنان كه نعمت ناميدن سعادت دنيوى كه كمك به آخرت ننمايد غلط محض است . بنابراين نعمت عبارت است از هر وسيله و سببى كه با واسطه يا بدون واسطه ، آدمى را به سعادت آخرت برساند . در اين صورت اطلاق نعمت صحيح است . پس تعريف نعمت از نظر غزالى عبارت است از هر چيزى كه با يك يا چند واسطه انسان را به سعادت آخرت برساند . و گرنه نعمت ناميدن آن غلط محض است . زيرا او را به سعادت حقيقى نمىرساند . به عبارت ديگر ، اطلاق نعمت از نظر او مقدمه بودن هر چيزى است براى نيل به سعادت اخروى و در هر چيزى كه مقدميت نباشد اطلاق نعمت بر آن غلط و يا به نحو مجاز است . بنابر گفتهء غزالى هر چه در دنياست بايد ، به ملاحظهء مقدمه بودن به آن نگريست . سپس غزالى اين‌گونه به شرح اقسام نعمت‌ها مىپردازد : قسم اوّل : قبل از تحقق خارجى . به‌طور كلى كارها و امور چند قسم مىشوند : 1 . در دنيا و آخرت نافع است ، مانند علم و

--> ( 1 ) . محجة البيضاء ، ج 7 ، ص 175 . ( 2 ) . مجاز : استعمال لفظ در غير معناى موضوع له .