مقدس الهى است در برابر عمل انعام و احسان . در اين تعبير نظر به خود نعمت‌ها نيست ؛ بلكه به عمل نعمت دادن مىباشد . مىتوان هر دو احتمال را گرفت ؛ ولى بهتر است كه « ما » ، موصوله گرفته شود ، چون در ستايش نظر به ذات و صفات است كه يكى از آنها صفت انعام الهى است - كه همان اوّلين ارتباط و نخستين تجلى و اثر ذات بىانتها مىباشد - فرمود : الحمد لله على ماأَنعَم ، و نفرمود : الحمد على نِعَم الله ، زيرا در اين عبارت ، ستايش در برابر نعمت‌هاست بدون نظر به منعم ؛ ولى در الحمدُ لله على ما أَنعم نظر نخست به منعم و آن‌گاه به انعام اوست . پس از ملاحظهء ذات الهى كه خود ، در خور ستايش است ، انعام وى هم كه اوّلين ارتباط بين خالق و مخلوق است مشمول ستايش مىباشد . قرآن و تسبيح موجودات آيات متعددى در قرآن كريم حمد و تسبيح را به همه موجودات نسبت مىدهد ، از جمله : « وَ إِنْ مِنْ شَىءٍ إِلّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لاتَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ » ؛ « 1 » هيچ موجودى نيست مگر اين كه او را بر ستايش ، به پاكى ياد مىكند ولى شما تسبيح آنها را متوجه نمىشويد . در سوره‌هاى ديگر مكرر آمده : « سَبَّحَ للهِ » يا « يُسَبِّحُ لِلَّهِ ما فِى السَّمواتِ وَما فِى الأَرْضِ » ؛ آنچه در آسمان‌ها و زمين است همه ، ذات حق را تسبيح مىگويند .

--> ( 1 ) . اسراء ، آيهء 17 . .