السيد محمود الهاشمي الشاهرودي
95
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت (ع) (فارسى)
ميان شيعيان معروف ، و مرجع و مستند آنان در عمل بود . چهارصد كتاب ياد شده در اواخر غيبت صغرى و اوائل غيبت كبرى ، در چهار مجموعهء حديثى « الكافى » ، « من لا يحضره الفقيه » ، « تهذيب الأحكام » و « الإستبصار » گردآورى شد و مورد توجه جامعهء شيعى قرار گرفت . رويكرد مجموعههاى فقهى عصر ائمّه عليهم السّلام بيان احاديث فقهى با ذكر اسناد آن بود ؛ ليكن در دوران غيبت كبرى تا عصر شيخ طوسى ، مجموعههاى جديد فقهى با همان محتواى حديثى ، امّا بدون ذكر اسناد نگارش يافت ، مانند « المُقْنَع » و « الهداية » شيخ صدوق ( م 381 ه . ق ) و « النهاية » شيخ طوسى ( م 460 ه . ق ) . در دوران شيخ طوسى ، مجموعههاى فقهى با سبكى جديد به جامعهء شيعى عرضه شد . در اين رويكرد ، مضامين و عباراتى كه خود فقيه بر مىگزيد و مشتمل بر فروعى بود كه نصّ خاصى دربارهء آنها وجود نداشت ، جايگزين متون حديثى شد . نخستين كتاب فقهى تدوين شده با رويكرد جديد كه مشتمل بر فروع بسيار و دربردارندهء همهء ابواب فقه - از طهارت تا ديات - بود ، كتاب « المبسوط » نگاشتهء شيخ طوسى است . اين رويه تا عصر شيخ بهايى ( م 1031 ه . ق ) ادامه داشت . از آن زمان به بعد ، مجموعههاى فقهى تدوين شده عنوان رسالهء عمليه به خود گرفت . عنوان « رسالهء عمليه » بر مجموعهاى كه در بردارندهء مسائل و احكام فقهى مورد ابتلاى مقلّدان است ، اطلاق مىشود . از ويژگيهاى اين مجموعهء جديد ، روان و ساده بودن عبارات و آسان بودن فهم مطالب آن براى همگان است . نخستين رسالهء عمليه ، رسالهء جامع عباسى ، است كه مشتمل بر يك دورهء كامل فقه از طهارت تا ديات در بيست باب است . پنج باب آن به دست شيخ بهايى و باقى آن پس از وفات او توسط شيخ نظام الدين ساوجى - يكى از بزرگترين شاگرادن شيخ بهايى - نگاشته شده است .