سوره‌اى ديگر در نماز جايز نيست و اتمام آنها واجب است ؛ ليكن به قول مشهور عدول از آن دو به سورهء جمعه و منافقون در نماز جمعه جايز است . « 3 » در صورتى كه نماز ظهر روز جمعه بدون سورهء جمعه و منافقون خوانده شود اعادهء آن با قرائت دو سورهء ياد شده مستحب است . برخى ، اعادهء نماز جمعه را نيز در اين فرض مستحب دانسته‌اند . « 4 » جمعيّت جمعيّت : گروهى از افراد گرد آمده در جايى . از احكام آن در باب صلات ، حج و ديات سخن گفته‌اند . مسجد جامع ، مسجدى است كه جمعيّت نماز گزارِ آن در اغلب اوقات بيشتر از ديگر مساجد باشد « 1 » ( - - ) مسجد جامع ) . اگر ازدحام نماز گزاران جمعه مانع خروج فرد براى وضو گرفتن باشد و بيم از دست رفتن نماز برود ، در صورتى كه نماز جمعه بر او واجب عينى باشد ، مىتواند با تيمّم نماز بخواند و قول مشهور ، عدم نياز به خواندن نماز ظهر با وضو بعد از آن است . برخى آن را واجب دانسته‌اند . « 2 » بنابر لزوم احرام از داخل مسجد شجره ( - - ) مسجد شجره ) ، در صورتى كه جنب بر اثر فزونى جمعيّت نتواند در حال عبور از مسجد احرام ببندد و آب براى غسل نباشد و تا پيدا شدن آب نتواند صبر كند ، بايد با تيمم وارد مسجد شود و احرام ببندد . « 3 » چنانچه در طواف بر اثر زيادى جمعيّت ، انسان را بدون اختيار دور دهند ، كفايت نمىكند و بايد آن دور را از سر بگيرد . برخى ، با وجود ساير شرايط ، صرف دور دادن جمعيّت را مبطل ندانسته‌اند « 4 » ( - - ) طواف ) . نماز طواف واجب بايد نزد مقام ابراهيم عليه السّلام و بنابر قول بسيارى پشت آن خوانده شود . در صورتى كه بر اثر زيادى جمعيّت نتواند پشت مقام نماز بخواند ، بايد نزديك‌ترين مكان به مقام از دو طرف راست و چپ و پشت آن را انتخاب نمايد . « 5 »

--> ( 3 ) الحدائق الناضرة 8 / 215 - 217 . ( 4 ) العروة الوثقى 2 / 533 ؛ مستمسك العروة 6 / 286 . 1 مجمع المسائل 1 / 154 . 2 مهذّب الاحكام 4 / 441 ؛ مستمسك العروة 4 / 453 . 3 مناسك حج ( مراجع ) / 110 م 204 . 4 233 م 585 . 5 جواهر الكلام 19 / 317 - 320 ؛ مناسك حج ( مراجع ) / 304 - 305 م 778 - 780 .