مجتهدان ، مردود است . مقصود از حجيّت فتواى مجتهد براى او و مقلّدانش معذّريّت در مقام عمل مىباشد . « 5 » 4 . مراحل فقه شيعى فقه شيعه از آغاز تا كنون ، مراحل مختلفى را پشت سر گذرانده و شاهد دگرگونىهاى گوناگون بوده است . در هر مرحله ، فقيهان برجسته و ژرف‌نگرى در عرصهء فقاهت و اجتهاد گام نهاده و بيش از پيشينيان برگستره ، ژرفا و غناى فقه افزوده‌اند . در اين ميان ، فقيهانى بيش از ديگران در پيشرفت فقه و گشودن راه‌هاى نو فرا روى آن ، سهيم و صاحب مكتب فقهى بوده‌اند . فقه‌پژوهان و تاريخ‌نگاران فقه شيعه ، هر يك به اعتبارى ، مراحلى براى آن قائل‌اند . از اين رو ، در تعداد مراحل و آغاز و انجام هر مرحله وحدت نظر ندارند . برخى ، دوره‌هاى پيش از شيخ طوسى ، از زمان شيخ طوسى تا قرن دهم هجرى قمرى ( مقارن با زمان شهيد ثانى ) ، از زمان شهيد ثانى تا يك قرن اخير و يك قرن اخير را مراحل چهارگانهء فقه شيعه دانسته‌اند . « 6 » برخى ديگر ، دوره‌هاى حضور امام معصوم ، نخستين قرن پس از غيبت ( 260 - 329 ه . ق ) ، دورهء متكلّمان ، مكتب شيخ طوسى ، مكتب شهيد اول ، فقه دورهء صفوى ، مكتب وحيد بهبهانى و مكتب شيخ انصارى را مراحل هشتگانهء فقه شيعه برشمرده‌اند . « 7 » در نگرشى ديگر ، براى فقه شيعه ، نه مرحله در نظر گرفته شده است كه عبارتند از : عصر تفسير و تبيين يا عصر امامان معصوم عليهم السّلام ، عصر محدّثان ، عصر آغاز اجتهاد ، عصر كمال اجتهاد ، عصر تقليد ، عصر نهضت مجدّد مجتهدان ، عصر پيدايش مذهب اخباريان ، عصر جديد استنباط و عصر حاضر . « 8 » سرانجام ، برخى ، مراحل فقه شيعه را شش مرحله يعنى تأسيس ، شكوفايى و رشد ، استقلال ، افراط و تفريط ، اعتدال ، و كمال دانسته‌اند . « 9 » ويژگى تقسيم‌بندى اخير در اين است كه اولا ، عصر تشريع ( عصر پيامبر صلّى اللّه عليه و آله ) و عصر تفسير و تبيين ( عصر امامان معصوم عليهم السّلام ) از مراحل فقه

--> ( 5 ) موسوعة الفقه الاسلامى طبقا لمذهب اهل البيت عليهم السّلام 1 / 30 - 32 . ( 6 ) تكامل اجتماعى انسان ، شهيد مرتضى مطهرى ، ص 197 ، انتشارات صدرا ، چاپ هفتم ، 1372 . ( مبتكر اين تقسيم‌بندى ، مرحوم آية اللّه بروجردى است . ) ( 7 ) ر . ك : مقدّمه‌اى بر فقه شيعه ، حسين مدرسى طباطبايى ، ترجمهء محمد آصف فكرت ، ص 30 - 62 ، بنياد پژوهش‌هاى اسلامى ، مشهد ، 1368 . ( 8 ) ر . ك : تاريخ فقه و فقها ، ابو القاسم گرجى ، ص 113 - 298 ، سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انسانى دانشگاه‌ها ( سمت ) ، چاپ اول ، تهران ، 1375 . ( 9 ) ر . ك : « مراحل تطور الاجتهاد في الفقه الامامى » ، السيد منذر الحكيم ، مجله فقه اهل البيت عليهم السّلام ، ش 13 ، ص 174 - 175 ، مؤسسة دائرة المعارف الفقه الاسلامى طبقا لمذهب اهل البيت عليهم السّلام ، السنة الرابعة ، قم 1420 ه . ق . ( اين تقسيم‌بندى از آية اللّه سيد محمود هاشمى شاهرودى است ) .