جاهليّت ، اگر آن‌چه را كه او بدان دعوت مىكند بشنود ، آن را صحيح و نيكو مىشمرد ، بدون درخواست اقامه‌ى دليل و برهان بر آن ، سپس آن‌چه از پاكيزه‌ها برايشان حلال و از پليدىها حرام فرمود و بدين‌وسيله حفظ فرمود جان‌ها و آبرو و اموالشان را از سزاها و اجراى حدود در اين دنيا و ترسانيدن از آتش در آينده . تا چيرگى بر رشته‌هاى مختلف دانش‌ها و فن‌هاى معارف مانند پزشكى ، عبادت و واجبات ، حساب و دودمان‌شناسى و ديگر دانش‌ها ، كه اهل اين معارف ، سخن او عليه السلام را در آن زمينه‌ها سرمشق و پايه‌هاى اصلى در دانش‌هاى خود قرار دادند . با وجود اينكه ايشان صلى الله عليه و آله و سلم نمىنوشت ، ولى دانش همه چيز به او داده شد . . . و خدانشناس راهى براى انكار آن‌چه ذكر كرديم ندارد ، و كافران نيرنگى نمىيابند براى دوركردن آن‌چه متنش را آورديم . جز اينكه گفتند : افسانه‌هاى پيشينيان است و جز اين نيست كه بشرى به او مىآموزد ، پس خداوند سخن آنان را رد كرد و فرمود : « لِسانُ الَّذين يُلْحِدونَ إلَيْهِ أعجَميٌّ و هذا لسانٌ عربيٌّ مُبينٌ » « 1 » . . . « 2 » » و رازى در بيان دلائل برترى پيامبرمان صلى الله عليه و آله و سلم بر ديگر پيامبران گويد : « حجّت شانزدهم : محمّدبن‌عيسى حكيم ترمذى در تقرير اين معنى گويد : « هر اميرى برتريش به اندازه‌ى رعيّت او است ، پس اميرى كه فرمانروائىاش بر يك دهكده است ، فرمانروايى و برتريش به اندازه‌ى همان دهكده است و كسى كه مالك شرق و غرب است ، نياز به اموال و اندوخته‌هايى افزون بر ثروت آن دهكده دارد و همين‌گونه هر فرستاده‌اى كه به سوى قومش برانگيخته شد از گنجينه‌هاى توحيد و گوهرهاى معرفت به اندازه‌اى عطا شد كه بار رسالتى بر دوش او گذارده شد ، پس فرستاده‌اى كه در گوشه‌اى مشخّص از زمين براى قومش فرستاده شده ، از گنجينه‌هاى روحانى به اندازه‌ى همان سرزمين به او عطا مىشود . و فرستاده به

--> ( 1 ) . نحل / 103 . ( 2 ) . الشفاء بتعريف حقوق المصطفى / 412 - با شرح قارى .