سوى تمامى مردم شرق و غرب از انس و جنّ به ناچار بايد به آن اندازه از معرفت به او بخشيده شود كه بتواند با تلاش خودش به كارهاى شرق و غرب اقدام كند . بدين‌ترتيب ، اگر نسبت نبوّت محمّد صلى الله عليه و آله و سلم به نبوّت ديگر پيامبران ، مانند نسبت تمام شرق‌ها و غرب‌ها به يك سرزمين مخصوص است ، و اگر چنين است ، به‌ناچار از گنجينه‌هاى حكمت و دانش به اندازه‌اى به او عطا شده كه به هيچ‌كس پيش از او بخشيده نشده است . بنابراين به درجه‌اى از دانش رسيده كه هيچ بشرى به آن مقام و مرتبه نرسيده است . خداى متعال در حقّ او مىفرمايد : « فأوحى إلى عبده ما أوحى » « 1 » و در فصاحت تا آن‌جا رسيد كه مىگويد : « جوامع كلمه‌ها به من داده شد » « 2 » و كتابش سرآمد و نگهبان بر تمام كتاب‌ها و امّتش بهترين امّت‌ها شد . » « 3 » و ابن‌حجر مكّى در « المنح المكيّة » در شرح گفته‌ى بوصيرى گويد : لك ذات العلوم من عالم * الغيب و منها لآدم الأسماء « ذات علوم عالم غيب از آن توست و آدم فقط اسماء آنها را مىدانست . » گويد : « . . . و نظم‌كننده‌ى شعر نيازمند اين تفصيل شده با آگاهى از آن‌چه قبل از او بوده است ؛ چون خداوند متعال آدم را بر فرشتگان برترى داد با دانش‌هايى كه به او آموخت ، و اين علوم علّتى براى فرمان سجده‌كردن و كُرنش آنان در برابر او بود ، بعد با گفته‌ى « أتجعل فيها من يفسد . . . » برترى جستند و او را مذمت كردند و خود را ستودند . شايد كه چنين پنداشته شود كه اين جايگاه درخشان براى پيامبر ما صلى الله عليه و آله و سلم حاصل نشده است ؛ چون گاهى در مفضول چيزى پيدا مىشود كه در فاضل نيست ، پس ( شاعر ) اين پندار و توهّم را با اين بيان رد كرده كه آدم عليه السلام از دانش‌ها ، تنها آگاهى به اسماء آن‌ها را به دست آورد و دست‌آوردهاى پيامبر ما صلى الله عليه و آله و سلم دانش به

--> ( 1 ) . نجم / 10 . ( 2 ) . أوتيت جوامع الكلم . ( 3 ) . تفسير رازى .