نمانده است . و امام الحرمين وى را اين گونه ستوده است : احمد چهرهء سنّت را از غبار بدعت ، شست و ابهام را از باور امّت ، زدود . وى در سال 154 « 1 » در بغداد ، چشم به جهان گشود . از شافعى و ابن مهدى و گروهى ديگر از دانشمندان ، حديث نقل كرد و بخارى و مسلم و ديگران از او روايت كرده‌اند . وى در سال 241 در گذشت و جهان به سبب مرگ او بر خود لرزيد . « 2 » 13 . زرقانى مالكى : امام ابوعبداللَّه ، احمد بن محمّد بن حنبل شيبانى مروزى و سپس بغدادى ، از پيشوايان و حافظان بزرگ - كه [ براى به دست آوردن دانش ] در شهرها ، بسيار مىگرديد - شكيبا در بلا ، آن كه خدا به سبب وى بر امّت منّت نهاد و اگر او نبود ، مردمان در ايّام محنت ، كافر شده‌بودند ؛ و داراى مناقب مشهور است . سخن استادش شافعى ، در ستايش او بس است : از بغداد بيرون رفتم و كسى را فقيه‌تر و زاهدتر و پاكدامن‌تر و داناتر از او بر جاى ننهادم . ابوزرعهء رازى گويد : احمد يك ميليون حديث از حفظ داشت . [ به او ] گفتند : چه چيز تو را بر اين امر آگاه كرد ؟ گفت : [ دربارهء اين احاديث ] با او گفتگو كرده‌ام . وى در سال 164 زاده شد و در سال 241 در گذشت . ابن خلّكان گفته است : حاضران در تشييع جنازهء احمد ، شمرده شدند كه تعداد آنها هشتصد و پنجاه هزار مرد و شصت هزار زن بود . در روز مرگ او ، بيست هزار يهودى و مسيحى و مجوسى ، مسلمان شدند . در تهذيب نووى آمده است : متوكّل فرمان داد جايى را كه مردمان براى نماز بر احمد ايستاده بودند ، اندازه‌گيرى كنند ؛ گنجايش آنجا به دو ميليون و پانصد هزار نفر رسيد . چهار گروه در مرگ او عزادار شدند : مسلمانان ، جهودان ، ترسايان و گبران . « 3 »

--> ( 1 ) . پيشتر ( شمارهء 11 ) سال تولّد احمد 164 ياد شد . ابن حجر ( تهذيب التهذيب 1 / 63 ) و سمعانى ( الانساب 2 / 277 ) نيز تاريخ تولّد او را 164 نوشته‌اند . ( مترجم ) ( 2 ) . فيض القدير ( شرح الجامع الصغير ) 1 / 25 . ( 3 ) . شرح المواهب اللّدنّيّه 1 / 31 .