آشكارش كرده بودند ، آشكار كرد ( به همان راهى رفت كه آن دو رفته بودند ) . احمد بن حنبل در اين مدّت ، در نماز جماعت حاضر مىشد و مردمان را فتوا مىداد تا آنكه معتصم از دنيا رفت . احمد در زمان واثق ، پنهان شد و در نماز جماعت و غير آن حاضر نمىشد و فتوا نمىداد ؛ چرا كه واثق به او گفته بود و هشدارش داده بود : احدى نزد تو نيايد و هرگز در شهرى كه من هستم ، سكونت مگزين . پس احمد در پنهانى ماند تا واثق نيز از دنيا رفت و متوكّل خلافت را در دست گرفت و رنج و محنت از ميان برخاست . متوكّل امام احمد بن حنبل را به حضور طلبيد و گرامىاش داشت و مال بسيارى به دو بخشيد ؛ ليكن او اين اموال را نپذيرفت و آنها را به فقيران و تهيدستان بخشيد . متوكّل براى خانواده و فرزندان احمد ، ماهيانه چهارهزار درهم حقوق تعيين كرد ؛ امّا امام احمد آن را هم نپذيرفت . « 1 » 12 . مناوى : حم : اين رمز مربوط به احمد و كتاب مسند اوست . « 2 » مسند كتابى را گويند كه در آن احاديثى كه صحابه همراه با ذكر سند ، از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت كرده‌اند ، گرد آمده باشد ؛ مانند : مسند « الشهاب » و مسند « الفردوس » ؛ و اين بدان معنى است كه احاديث اين دو كتاب با ذكر سند از رسول خدا صلى الله عليه و آله روايت شده است . سيوطى در رمزگذارى مسند احمد ، به يك حرف بسنده نكرده است ( امّا در رمزگذارى براى بخارى و مسلم و ابوداوود و نسائى و ابن ماجه ، رموز تك حرفى به كار برده است ) تا اگر تصحيفى رخ داد ( در نگارش يا چاپ خ به ح تبديل شد ) نام او با نام بخارى اشتباه نشود . امام احمد همان ابن محمّد بن حنبل است كه ياور سنّت و شكيبا در محنت بود ؛ همو كه شافعى درباره‌اش گفته است : در بغداد ، كسى فقيه‌تر و زاهدتر از او باقى

--> ( 1 ) . كتائب اعلام الاخيار ، مخطوط . ( 2 ) . مناوى شارح « الجامع الصغير » سيوطى است و در اينجا به شرح رموزى كه سيوطى در كتابش به كاربسته است ، مىپردازد . ( مترجم )