پاسخ نقضى : محدّثانى هم‌چون مسلم ، احمد و بسيارى از بزرگان اهل سنّت به الفاظ گوناگون از پيامبر اكرم صلى اللَّه عليه وآله نقل كرده‌اند كه : « من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتة جاهلية » . « 1 » بر اساس اين حديث ، در هر زمانى بايد با امام آن زمان بيعت كرد و اگر كسى بدون بيعت و معرفت آن امام از دنيا برود ، مرگ او مرگ جاهليت است . حال از فخر رازى مىپرسيم كه اگر معرفت امام ميسّر و امام در دست‌رس نبود ، چرا پيامبر اكرم مسلمانان را به معرفت او مكلّف كرده است ؟ علاوه بر آن مگر شناخت هميشه با در دست‌رس بودن ملازمه دارد ؟ مگر اكنون كه به رسول خدا صلى اللَّه عليه وآله معتقديم و او را مىشناسيم ، ايشان در دست‌رس ما است ؟ پس شناخت راه‌هاى مختلفى دارد و منحصر به شناخت حضورى نيست و مىتوان از شنيدن سخنان ، سيره و دستورات آن فرد ، وى را شناخت و از همين راه از او پيروى كرد .

--> ( 1 ) . اين حديث با اين الفاظ در شرح المقاصد في علم الكلام ، جلد 2 ، صفحه 275 آمده است و در بقيّهء منابع‌اهل سنّت با الفاظى مختلف به آن اشاره شده است . مثلًا در مسند أحمد : 3 / 446 و التاريخ الكبير : 6 / 445 / ش 2943 به اين صورت آمده است : « من مات وليست عليه طاعة مات ميتة جاهليّة » . در مسند أحمد : 4 / 96 ؛ مجمع الزوائد : 5 / 218 ؛ مسند أبي داوود : 259 ؛ المعجم الكبير : 19 / 388 ؛ مسند الشاميين : 2 / 439 / ش 1654 ؛ شرح نهج البلاغة ( ابن ابى الحديد ) : 9 / 155 ؛ كنز العمّال : 1 / 103 / ش 464 و 6 / 65 / ش 14863 و علل الدارقطني : 7 / 63 / ش 1214 نيز آمده است : « من مات به غير إمام مات ميتة جاهليّة » . در الطبقات الكبرى : 5 / 144 ؛ المعجم الأوسط : 1 / 79 و كنز العمّال : 1 / 103 / ش 463 نيز اين گونه آمده است : « من مات ولا بيعة عليه مات ميتة جاهليّة » . در صحيح مسلم : 6 / 22 ؛ السنن الكبرى ( بيهقى ) : 8 / 156 ؛ فتح الباري : 13 / 5 ؛ المعجم الكبير : 19 / 335 ؛ كنز العمّال : 6 / 52 / ش 14810 و تفسير ابن كثير : 1 / 530 نيز با اين الفاظ آمده است : « من مات وليس في عنقه بيعة مات ميتة جاهليّة » . و يا در صحيح ابن حبان : 10 / 434 آمده است : « من مات وليس له إمام مات ميتة جاهليّة » .