اين گونه از احاديث اهل بيت به منزلهء قواعد عرفانى است كه عرفا با اجتهاد تهذيبى و مجاهدت تزكيه‌اى فروع فراوانى را مشاهده مىنمايند ، كه نتيجه آن اين است كه هر « تكبير » ى به نوبهء خود تأسيس پايهء جديد از سير معنوى است ، نه تكرار مايهء گذشته ؛ چنان كه در پايان سر الصلاة چنين آمده است : « تكبيرات افتتاحيه براى شهود تجليات است از ظاهر به باطن ، و از تجليات افعالى تا تجليات ذاتى . . . و تكبيرات اختتاميه براى تجليات از باطن به ظاهر ، و از تجليات ذاتيه تا تجليات افعاليه . چنان كه مرحوم قاضى سعيد قمى تكبيرهاى پايان نماز را نتايج توحيدهاى سه‌گانه مىداند . » « 1 » سرّ تسليم در پايان نماز نمازگزار پس از رجوع از وحدت به كثرت ، و از حق به خلق ، و از محو به صحو ، و از فنا به بقاء بعد از فنا ، همراهان خود را مىبيند ، و در جمع آنها حضور يافته بر آنها سلام مىكند ؛ و نيز به عنوان سلامِ توديع ، بر انبيا و فرشتگان و معصومين ( ع ) سلام مىفرستد . سپس وارد نشئهء ملك مىگردد ، و چون تازه در جمع آنان داخل مىشود ، به آنها سلام مىكند ؛ زيرا در متن نماز سرگرم مناجات با خالق بود : المُصلّي يناجي ربه . و با « تسليم » پايان نماز ، سفر چهارم از « اسفار چهارگانه » خاتمه مىيابد . « 2 » صاحب الفتوحات المكية را - كه بعد از وى هر چه در زمينهء معارف و اسرار ، به تازى و فارسى يا نظم و نثر ، تصنيف يا تأليف شده است نسبت به نوشتار شيخ اكبر چه شبنمى است كه در بحر مىكشد رقمى - دربارهء سرّ « سلامِ » پايانى لطيفه‌اى است به ياد ماندنى ، كه آن را مرحوم قاضى سعيد قمى به عنوان « قال بعض أهل المعرفة » ، « 3 » بدون تعيين نام آن قائل ، نقل نمود . اصل كلام محيى الدين در فتوحات چنين است : « سلام نمازگزار درست نيست مگر آنكه در حال نماز از ما سوى اللَّه غايب شده و با خداوند مناجات كند . هنگامى كه از نماز منتقل مىشود و

--> ( 1 ) - اسرار العبادات ، ص 121 . ( 2 ) - پايان فصل دوازدهم از مقالهء دوم كتاب . ( 3 ) - اسرار العبادات ، ص 119 .