بااطّلاع شود ؟ علوم و رشته‌هاى نامحصور تكوينيّات هرچه توسعه پيدا مىكنند و ژرف‌نگر مىشوند ، مصالح و فوايد موجودات عالم خلقت و نظامات آنها را به مراتب بيشتر از آنچه تصوّر مىشد ، نشان مىدهند . چه بسا چيزهايى كه مصلحت آنها و فايدهء وجودشان از چندهزار سال پيش تا حال بر بشر مخفى مانده و او از كشف سرّ آن عاجز بود و امروز تازه به برخى از مصالح و فوايد آنها آگاه شده است . بشر اگرچه ديروز فقط مصلحت اين رقم اشياء را مجهول مىدانست ، ولى هرگز نمىتوانست و منطقى و عقلى نبود كه به علّت جهل به مصلحت و فايده ، حكم به عدم مصلحت و فايدهء وجود آن اشياء بدهد و آنها را عبث و لغو بشمارد ، چون منشأ اين حكم جز جهل و نادانى و غرور چيزى نيست ، و امروز هم اگرچه برخى از فوايد و مصالح آنها معلوم شده است ، بشر مىفهمد كه هرچه بيشتر به كشف رموز و اسرار آفرينش نايل شود ، آنچه را بداند و بفهمد در برابر آنچه بر او مجهول است - يعنى هست و ناشناخته مانده است - قطره‌اى است در برابر دريا . در عين حال بشر در عالم تكوين به هيچ نقطه و موضوعى پى نبرده است كه بتواند قاطعانه حكم به لغو بودن وجود آن بدهد و اساساً عقل او چنين صلاحيتى را ندارد . عالم تشريع نيز با اين همه موادّ بسيار در هر رشته از رشته‌هاى زندگى بشر از امور عبادى مثل نماز و روزه و حج « 1 » و دعا ، و از امور مالى و

--> ( 1 ) . از باب نمونه يكى از فرايض عبادى دين ، حج است . در مورد احكام و شرايع اين حج شخصىمثل زرارة بن اعين با آن مقام شامخ علمى چهل سال مسائل و احكام آن را پرسيده و تمام نشده است . زراره مىگويد : به حضرت صادق عليه السلام عرض كردم : خدا مرا فداى تو قرار دهد ! چهل سال است كه من از مسائل حج از شما سؤال مىكنم و شما جواب مىدهيد . حضرت فرمودند : اى زراره ! خانه‌اى كه از دوهزار سال قبل از آدم حجّ آن مىشده است مىخواهى مسائل آن در چهل سال تمام شود ؟ ( وسائل‌الشّيعه ، باب اوّل از ابواب وجوب حج ، ج 12 ) . حال نسبت به ساير احكام عبادات و معاملات و نكاح و طلاق و حدود و ديات و سياسات و غيرها ، تو خود حديث مفصّل بخوان ازين مجمل .