عليهم السلام در آن استاد بوده‌اند و در قرن دوم و سوم ، تحت نظر امامان شيعه جريان داشته و بسيار مهم است ، حوزهء قم مىباشد . حوزهء قم در قرن دوم هجرى و به احتمالى در نيمهء دوم قرن اول تأسيس گرديد و تا عصر حاضر به موجوديت خود ادامه داده است . اين حوزه از آغاز تأسيس با ائمّه عليهم السلام در ارتباط بوده و اساتيد و مدرسان آن از شاگردان و اصحاب ائمه عليهم السلام بودند . مردان بزرگى كه از اين حوزه در قرن دوم ، سوم و چهارم برخاستند از مشاهير علماى شيعه به شمار مىروند . « 1 » قم همواره مركز علم ، موطن و محل آمد و شد علما بود تا اينكه در سال 1340 هجرى قمرى ، مرحوم آيت اللّه حاج شيخ عبدالكريم حائرى يزدى « 2 » در اين شهر مقيم گرديد و به سرعت اين شهر مركز حوزه‌هاى ايران شد . بعد از آنكه زعيم بزرگ و پيشواى شيعه ، مرحوم آيت اللّه حاج آقا حسين طباطبايى بروجردى « 3 » در شهر قم اقامت گزيد اين حوزه شهرت جهانى يافت و جهان تشيع چشم به اين حوزه دوخت . اين حوزه بعد از رحلت ايشان نيز به سرپرستى مراجع بزرگ « 4 » ، همان مركزيت را حفظ كرده و امروز بزرگ‌ترين حوزهء علمى جهان تشيع و مركز مبارزه و جهاد عليه باطل ، استبداد ، استضعاف و استكبار به شمار مىرود . اين حوزه در اين اواخر به واسطهء مجاهدات و مبارزاتى كه عليه استعمار و صهيونيسم و به نفع مسلمانان دنيا ، به خصوص آوارگان فلسطين و مسلمانان جنگ زدهء لبنان انجام داد و بالاخص در اين چند سال كه جنبش و انقلاب اسلامى ايران را پى ريزى و رهبرى

--> ( 1 ) . حوز قم در عصر على بن بابويه ( متوفاى 329 ه - ) به قدرى وسعت و عظمت داشته است كه از مجلسى اوّل در كتاب لوامع صاحبقرانى ، جلد اوّل ، ص 477 نقل شده است كه : در عصر ابن بابويه دويست هزار نفر محدث در قم بوده‌اند . . ( 2 ) . مرحوم آيت الله العظمى حاج شيخ عبدالكريم حائرى يزدى ( 1276 - 1355 ه - ق ) از بزرگان فقها و استاد مراجع تشيع عصر ما به حساب مىآمد . از شاگردان برجسته آيات عظام : سيد محمد فشاركى و ميرزا محمد تقى شيرازى و ميرزاى بزرگ شيرازى و آخوند خراسانى بود . در سال 1322 به قصد زيارت به شهر مقدس قم آمد و در آنجا به اصرار علما و فقها اقامت گزيد و حوزه را تأسيس كرد . در حوزه درس اين مرجع عاليقدر و زعيم بزرگوار فقهاى برجسته و عالمان و ارسه‌اى پرورش يافته‌اند كه در كتاب « دست پروردگان آيت الله مؤسس » نام آنان آمده است . ايشان آثارى چون درر الفوائد و الصلاة را تأليف و مراكز عام المنفعه‌اى بنياد نهاد . آن بزرگمرد طبق نقل آيت الله سيد احمد زنجانى در الكلام يجر الكلام ، 106 در كثرت علم و حدّت ذهن [ / تيز فهمى ] و دقت نظر و قوه فكر و حسن تقرير ، كم نظير بود ] پس از رحلت ، در مسجد بالاسر حرم مطهر حضرت معصومه عليها السلام دفن شد . نك : مجله نور علم ، ش مقاله اين بنده ؛ آينه دانشوران ، 21 - 42 ؛ گنجينه ، 1 ، ص 281 ؛ آيت الله مؤسس ؛ مكارم الآثار ، ج 6 / 2118 ؛ علماء معاصرين 176 / 178 ؛ معجم رجال الفكر و الادب فى النجف ؛ ريحانة الادب ، ح 1 ، ص 66 . ( 3 ) . آيت الله العظمى حاج آقا حسين طباطبايى بروجردى ( 1 - 1292 - 1380 ه - ق ) در بروجرد به دنيا آمد . از هفت سالگى شروع به تحصيل كرد و در بروجرد و اصفهان و سرانجام در عتبات مراتب عالى تحصيل را گذراند و صاحب اجازه اجتهاد شد و به زادگاهش بازگشت و به تدريس و تأليف كتاب پرداخت و پس از ارتحال آيت الله مؤسس ، مرجع تقليد اهالى غرب و جنوب ايران و قسمتى از عراق و خراسان شناخته شد تا اين كه در سال 1364 از سوى علماى قم به حوزه قم دعوت شد و اداره حوزه را عهده‌دار و استاد فقها و مجتهدين شد . او در فقاهت مبتكر شيوه‌اى جديد در رجال و حديث ، صاحب سبك بود و مرجع عام شيعه شد . آثار وى به ده‌ها مسجد ، مدرسه ، كتابخانه ، حسينيه و حمام سر مىزند . ايشان پس از عمرى با بركت بدرود حيات گفت و در مسجد اعظم كه خود بانى آن بود دفن شد . و السلام عليه يوم ولد و يوم مات و يوم يبعث حياً و حشره الله مع اجداده الطاهرين . نك : آئينه دانشوران ، ص 74 ؛ زندگانى حضرت آيت الله چهار سوقى ، ص 160 ؛ چشم و چراغ مرجعيت ؛ اختران تابناك 192 ؛ اجازه كبيره ، 51 ؛ شكوه فقاهت ؛ مجله نور علم ، ش 12 ، مقاله نگارنده ؛ الگوى زعامت ؛ دايرة المعارف تشيع ، ج 3 ، ص 196 ؛ حوزه ش 44 - 43 . ( 4 ) . آيت الله سيد محمد حجت كوهكمرى ( 1301 يا 1310 - 1372 ) از علماى برجسته و از شاگردان حضرات آيات سيد محمد كاظم يزدى ، شريعت اصفهانى ، سيد محمد فيروزآبادى ، سيد ابوتراب خوانسارى و ديگران بود كه در سال 1349 ق پس از بازگشت از نجف در قم رحل اقامت افكند وضمن حضور دردرس آيت‌الله مؤسس ، خود به تدريس مىپرداخت و شاگردانى مبرز تربيت كرد و همواره مورد توجه آيت الله مؤسس بود . او مؤسس مسجد و مدرسه مباركه حجتيه است . و پس از ارتحال طبق وصيت در مدرسه حجتيه به خاك سپرده شد . نك : زندگينامه رجال و مشاهير ايران ، ج 3 ، ص 82 - 81 ؛ مجله نور علم ، ش 10 ، ص 85 ؛ آئينه دانشوران ، ص 169 ؛ دانشوران قم ، ص 146 . - آيت الله سيد صدر الدين صدر ( 1299 ق - 1373 ق ) از شاگردان آخوند خراسانى و از مراجع بزرگوار تقليد و استاتيد حوزه و نويسنده و شاعر بود كه به دعوت آيت الله مؤسس براى تقويت حوزه تازه تأسيس قم از مشهد مقدس به قم رفت و در شهر جهاد و اجتهاد به تدريس و تأليف پرداخت . از او كتاب‌هاى ارزشمندى بر جاى مانده است . پس از رحلت در روضهء منوره حضرت فاطمه معصومه عليها السلام دفن گرديد . نك : گنجينهء دانشمندان ، ج 1 ، ص 329 - 326 ؛ آئينه دانشوران ، ص 165 ؛ مجله نور علم ، ش 7 ؛ مفاخر اسلام ، ج 13 ، ص 79 . - مرحوم آيت الله سيدمحمدتقى خوانسارى ( 1305 - 1371 ق ) از علماى پارسا و اساتيد حوزه قم بود كه نزد آيات عظام آخوند خراسانى و سيد محمد كاظم يزدى كسب فيض كرد و در جنگ يا استعمار بريتانيا شركت داشت و به اسارت گرفته شد و پس از آزادى در سال 1337 بنا به پيشنهاد آيت الله مؤسس به قم رفت و در آن سامان به تدريس و تأليف پرداخت و يكى از مراجع تقليد شيعه بود . وى در ملى شدن صنعت نفت ، نقش عمده‌اى داشت و در انتخابات مجلس در سنه 1371 و مبارزه عليه كشف حجاب نيز حضور داشته است . نماز باران ايشان معروف است . نك : گنجينه دانشمندان ، ج 1 ، ص 321 - 326 ؛ آئينه دانشوارن ، ص 168 ؛ جغرافياى خوانسار ، ص 216 ؛ نماز باران و برپاكنندگان آن ؛ سيد محمد تقى خوانسارى ، بر چشمه‌ساران . مجله نور علم ، ش 6 ، ص 98 مقاله اين بنده .