اولين بار در جهان ، « حوزهء سيار » و « مدرسهء سيار » تأسيس كردند . اين مدارس سيار ، تحت زعامت و رهبرى علمى علامهء حلى بود . « 1 » [ حوزهء رى ] چنان كه از كتب تراجم استفاده مىشود ، در قرن سوم و چهارم ، رى نيز مقر يكى از حوزه‌هاى علمى شيعه بوده است . قريهء دوريست ( طرشت ) - كه هم اكنون جزء شهر تهران شده - مقر اصلى اين حوزه بوده است . و از جمله علماى بزرگ اين حوزه شيخ ابو عبداللّه جعفر بن محمد دوريستى بوده است كه خواجه نظام الملك - بانى مدرسهء نظاميهء بغداد و نيشابور - هر هفته دو روز براى استفاده از علوم و حوزهء درس او ، از رى به قريهء طرشت مىرفت . « 2 » [ الازهر و جامعهء القرويين ] ناگفته نماند كه دو جامعهء مشهور عالم اسلام به نام الازهر « 3 » در قاهره ، پايتخت مصر و جامعهء القرويين در فاس از شهرهاى مغرب از تأسيسات شيعه است كه الازهر در سال 360 هجرى قمرى به امر المعزّ لدين اللّه « 4 » از خلفاى فاطمى مصر ، بنا شد و دومى را ادريس « 5 » بن ادريس حسنى علوى بنا كرد . « 6 » حوزه علميهء قم يكى از حوزه‌هاى مهمى كه به ملاحظهء استمرار و تداوم و اينكه جمعى از اصحاب ائمّهء

--> ( 1 ) . حوزه سيار يا مدرسهء سيار سلطانى حوزه‌اى بود متحركه در قرن هشتم هجرى به فرمان الجايتو تأسيس گرديد با لشكر سلطان محمد خدابنده در حركت بود ؛ زير چادرها حلقه‌هاى درسى تشكيل مىگرديد و در هر مكان كه سپاهيان سلطان اقامت داشتند اين حوزه علميه نيز مستقر مىگرديد . در اين مدرسه سيار ، علماى بزرگ چون شيخ جمال‌الدين حسن بن مطهر و نظام‌الدين عبدالملك و نورالدين تسترى و عضدالدين آوجى و سيدبرهان الدين عبدى تدريس مىكردند و طلاب در تحصيل علم كوشش مىنمودند . نك : تاريخ الجايتو ، ص 108 از القاشانى ؛ شيعيان از سقوط بغداد تا ظهور صفويه ، ص 194 به بعد ؛ دايرهء المعارف تشيع ، ج 6 ، ص 577 ؛ تاريخ تعليم و تربيت درايران و اسلام ، ص 137 ؛ مجمع التواريخ ، حافظ ابرو ، ج 3 ، ص 237 ، نسخه ملك . علامه در آخر بعض مجلات تذكرة الفضاء نوشته است كتبه بمدرسه السيارهء بمراغه . ( 2 ) . علاوه بر قرى طرشت در خود شهر رى - چنان كه در مجالس المؤمنين مذكور است - چند مدرس شيعى وجود داشته كه حائز اهميت بوده‌اند . [ عبدالجليل رازى در النقض ، ص 47 ، تعداد پانزده مدرسه شيعى را در رى نام برده است . ] ( 3 ) . دائرة المعارف دهخدا ؛ دائرة المعارف فريد وجدى ؛ المنجد فى الاعلام ، واژه « فطم » و « زهر » ؛ دول الشيعه فى التاريخ از محمد جواد مغنيه ؛ آثار الشيعة الامامية ؛ همبستگى مذاهب اسلامى ، 389 ؛ تاريخ دانشگاه‌هاى بزرگ اسلامى ، ترجمه آذر ميدخت مشايخ فريدنى ، ص 2 ، 16 ، 23 . ( 4 ) . گرچه معز فاطمى مردى دانشمند ، خردمند ، هوشيار ، دانا و سخنور و شجاع و عدالت گستر بود و به تدبير و محكم كارى در امور دولتى معروف و شخصيتى فرهنگ دوست و ادب پرور ( الكامل ، ج 8 ، ص 74 . فاطميان درهر از عبدالله ناصرى طاهرى ) اما دانشگاه الازهر را جوهر الصيقلى فرمانده لشكر يا كاتب خليفه فاطمى در سال 359 بنا كرد . نك : الازهر فى الف عام از محمد عبدالمنعم خفاجه ، ج 1 ، ص 15 ؛ تاريخ دانشگاه‌هاى بزرگ اسلامى ، ص 77 ؛ تاريخ تعليم و تربيت در ايران و اسلام ، ص 121 . ( 5 ) . ادريس دوم زمامدار نابغة شيعه شهر زيباى فاس را در سال 193 احداث و پس از تكميل پايتخت كشور خود نمود . اين شخصيت عاليقدر در سال 213 در سن سى و شش سالگى بدرود زندگى گفت . نك : دولت‌هاى شيعه در طول تاريخ ؛ الشيعة و التشيع درباره جامع قرويين در فاس . نك : تاريخ دانشگاه‌هاى بزرگ اسلامى ، تأليف عبدالرحيم غنيمة ، ترجمه دكتر نورالله كسايى ، ص 73 . ( 6 ) . ادريس ، در سال 214 ه - وفات كرد . .