بسط سخن در اين موضوع و چگونگى پيدايش فرق ديگر نيست . « 1 » و - چنان كه از جواب سؤال اول معلوم شد - سابقهء حوزه‌هاى علمى شيعه ، به عصر اميرالمؤمنين عليه السلام و بلكه با توضيحى كه داده شد به عصر رسالت و مسجد مدينه مىرسد و اين حوزه‌ها در تمام ادوار حيات ائمّهء طاهرين عليهم‌السلام ، تحت نظر و افاضات علمى و هدايت آن بزرگواران ، شاگردان و اصحاب عاليقدرشان برقرار بود و در اشاعهء علوم و خدمات بزرگ علمى ، تبليغ و تأليف كتاب از جمله ، « اصول اربعمائه » « 2 » فعال بوده و موفقيت‌هاى چشمگيرى داشتند . و هر كس بخواهد برخى از فارغ التحصيلان اين حوزه‌هاى شيعى را در نشر علوم به طور عام و علوم اسلامى به طور خاص بشناسد ، مىتواند به كتاب : تأسيس الشيعه « 3 » ، تأليف علامهء عاليقدر ، مرحوم سيد حسن صدر ، و اعيان الشيعه ، تأليف علامهء عالى مقام مرحوم سيد محسن امين ( كه در پنجاه جلد است ) « 4 » ، و دوره الذريعهء الى تصانيف الشيعهء « 5 » ، تأليف : عالم بزرگ ، مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى مراجعه نمايد . « 6 » همچنين براى اطلاع از احوال علماى بزرگ و مدرسين شيعه در رشته‌هاى مختلف علمى نيز مىتوان به كتب نامبرده و كتاب‌هاى رجال مراجعه نمود . اين بزرگان ، معدود نيستند و مشاهير آنان نيز معدود نمىباشند كه بتوان آنها را نام برد . اجمالًا در رشته‌هاى تفسير ، فقه ، كلام ، اخلاق ، حديث ، رجال ، تراجم ، طبقات ، تمييز مشتركات ، درايه ، تجويد ، قرائت ، نحو ، صرف ، ادبيات ، تاريخ و غيره از علوم اسلامى و علومى كه در بين مسلمين رواج يافت مانند : رياضى ، جغرافيا ، هيئت ، شيمى ، فلسفه ، طب ، معمارى ، مهندسى و رشته‌هاى ديگر ، علماى نامدار شيعه بسيار بوده‌اند و برخى از آنان از نوابغ عالم به شمار مىروند و عالَم اسلام به وجودشان افتخار مىكند . جمعى از اين مردان عاليمقام در راه خدمت به علم و حقيقت ، مبارزه با اهل باطل و بِدَع

--> ( 1 ) . سيماى فرزانگان ، تاريخ حصر مذاهب فقهى در چهار مذهب و تاريخ حصر الاجتهاد و مفاهيم القرآن استاد سبحانى ، ج 3 در اين بحث مفيد است . ( 2 ) . اصول اربع مأهء ( اصول چهارصد گانه ) اصطلاحى است به چهار صد كتاب حديثى كه جامع تعدادى حديث از معصومين عليهم السلام است كه خود از كتاب ديگرى برگرفته نباشد ، و بدون واسطه از امام عليه السلام يا از قول راوى از معصوم نقل شده باشد به كار مىرود . اين سرى از مكتوبات حديثى پايه‌هاى اساسى معارف شيعه و مايهء تأليف مهم‌ترين جوامع حديثى شيعه به شمار رفته‌اند و قدماى اصحاب آنها را مأخذ اصلى و مرجع حقيقى روايات اهل بيت عليهم السلام مىدانستند كه نسبت به ساير كتب حديثى از جايگاه ارجمند و ارزشى و ارزش والايى برخوردارند . توضيح بيشتر در « پژوهشى در اصول اربع مأهء و مصنفين آنها » از راقم سطور ، و مقباس الهداية ، ج 3 ، ص 26 ؛ مستدركات مقباس الهداية ، ج 6 ، ص 213 ؛ اعيان الشيعه ، ج 1 ، ص 9 ؛ كتاب اصول الحديث از عبدالهادى فضلى ، ص 48 ؛ مجلهء علوم حديث ، ش 17 ، ص 69 ؛ اتان گلبرگ ، ترجمه كاظم رحمتى ؛ الذريعة الى تصانيف الشيعه ، ج 2 . ( 3 ) . كتاب تأسيس الشيعه توسط آقاى ع . مشتاق عسكرى محلاتى با عنوان « شيعه بنيان گذران فرهنگ اسلام » به فارسى ترجمه و به وسيله دار الكتب الاسلامية منتشر شده است . مؤلف ، كتاب ديگرى به نام الشيعة و فنون الاسلام دارد كه مختصر كتاب قبلى است . ( و اخيراً با تحقيق آقاى سيد مرتضى ميرسجادى در قم تجديد چاپ شده است ) و تاكنون دو ترجمه جداگانه به فارسى از آن وجود دارد . نيزنك : مختصر الكلام فى مؤلفى الشيعة من صدر الاسلام از سيد شرف الدين عاملى و كتاب الشيعة الاماميهء و نشأهء العلوم الاسلاميهء از دكتر علاءالدين سيد امير محمد قزوينى . يكى از مجلدات اين كتاب به فارسى ترجمه شده و فرزند برومند مؤلف بر كتاب مستدركى نوشته كه در بيروت به چاپ رسيده است . ( 4 ) . اعيان الشيعه ، تأليف سيد الاعيان امين حسينى عاملى ( ح 1283 - 1371 ) جامع تراجم بزرگان شيعه از صدر اول تا امروز است و اصحاب ، تابعين ، تابعين تابعين و علما اعم از روات ، محدثين ، قراء ، مفسرين ، فقها ، حكما ، متكلمين ، منطقيين ، رياضيدانان و نحويين را شامل است . 56 جلد است . دربارهء زندگى مؤلف تواناى كتاب - كه از مفاخر علماء ما است - نگارنده مقاله‌اى در مجله مشكوة نوشته است علاقه‌مندان مراجعه فرمايند . ( 5 ) . فهرست كتاب‌هاى شيعه از صدر اسلام تا زمان تأليف است . تعداد كتاب‌هايى كه با نام و نشان و ذكر مؤلف ، در اين فهرست بزرگ آمده بالغ بر 68 هزار جلد كتاب مىباشد . مؤلف ( 25 ذى القعده سال 1329 ق به تأليف آن پرداخته است . ) اين اثر نفيس به اهتمام آقاى محمد آصف فكرت ، ترجمه و تلخيص شده و با عنوان « مصنفات شيعه » در دست انتشار است . انگيزه نگارش تأسيس الشيعه و الذريعه ، كلام جرجى زيدان در تاريخ آداب اللغهء العربيهء ، ج 2 ، ص 144 بوده است . نيزنك : مقدمه الذريعه ، ج 1 . الذريعه مستدرك هم دارد . ( 6 ) . شرح حال آيت الله شيخ آقا بزرگ تهرانى ( 1293 - 1389 ) را در مجله نور علم آورده‌ايم . نيزنك : معارف الرجال ، 2 ، ص 186 ؛ شيخ الباحثين آغا بزرگ الطهرانى از شهيد عبدالرحيم محمد على ، شيخ آقا بزرگ تهرانى استاد محمد رضا حكيمى .