مىگشت و آيات قرآن مجيد بر مردم تلاوت مىگرديد . بعد از رحلت پيغمبر صلى الله عليه وآله نيز مسجد مدينهء منوره مركزيت خود را حفظ كرد و در آن حلقه‌هاى متعدد يا حوزه‌ها تشكيل مىشد كه طالبان علم با شركت در هر يك از آن حلقه‌ها از صاحب آن حلقه استفاده مىكردند و در واقع شاگردى و تلمّذ مىنمودند كه بعد از صحابه « 1 » ، مشاهير سلسلهء تابعين « 2 » و بعد از تابعين « 3 » مشاهير تابعين تابعين ، از ديدن اين حوزه و حلقه‌ها مشهور شدند . علاوه بر مسجد مدينهء طيبه ، در هر كجا و هر منطقه‌اى كه در حيطهء اختيار مسلمانان قرار مىگرفت يك مسجد كه عملًا يك حوزه و مدرسه هم بود ، بنا مىشد و چون صحابه هم در اين مناطق بودند ، مسجد ، محل درس و تعليم مىشد و روى هم رفته مسجد مدينهء طيبه ، مسجد الحرام و مساجد ديگر ، حوزه‌ها و مدرسه‌هاى همگانىاى بودند كه در آن هر كسى مىخواست مىتوانست تلمّذ نمايد و بدون هيچ‌گونه تشريفاتى به مقامات بلند علمى نايل گردد . از آنجا كه در پاسخ به پرسش دوم نيز سخن از مسجد مدينه و حوزه‌هاى مسجدى به ميان خواهد آمد به پاسخ پرسش دوم مىپردازيم . فقط اين نكته را اضافه مىنماييم كه علاوه بر آنچه كه بيان شد ، گواه بر اصالت اسلامى حوزه‌هاى علمى و اينكه تأسيس آن يك برنامهء قرآنى است كه در عصر رسول خدا صلى الله عليه وآله معمول به و اجرا شد در قرآن كريم است كه : وَ ما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِينْفرُوا كافَّةً فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَة مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيتَفَقَّهُوا فِى الدّينِ وَ لِينْذِرُوا قَوْمَهُمْ اذا رجعوا

--> ( 1 ) . صحابه در اصطلاح به كسى اطلاق مىشود كه رسول خدا صلى الله عليه و آله را در حال اسلام ديدار و مدتى درك محضر حضرتش را نموده باشد . گفته شده كه تعداد اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله بيش از 114 هزار نفر بوده است كه 100 هزار نفر آنان ، كلام حضرت را هم شنيده‌اند . نيز نك : الاصابة ، 1 ، ص 4 . ( 2 ) . تابعين جمع تابعى در اصلاح علم درايه و رجال به كسانى مىگويند كه خود پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم را ديدار نكرده باشند و يا اگر ديدار كرد . در حال ملاقات مسلمانان نبوده ولى اصحاب آن بزرگوار را ديده و اسلام را درك و پذيرفته باشند . نيزنك : ريحانه ، 1 ، ص 315 . ( 3 ) . تبع تابعين به كسانى گفته مىشود كه هيچ يك از صحابه رسول خدا صلى الله عليه و آله رادر حال اسلام نديده باشد ، اما تابعين را در حال اسلام ملاقات كرده باشد . نيز نك : موسوعة حياة التابعين و تابعيهم من كتب التراث ، مقدمه .