به شاگردان اين حوزه دادند و حتى روابط اقتصادى و اجتماعى خود را با آنها قطع كردند و جمعى از آنها را ناچار به ترك وطن و مهاجرت به حبشه نمودند ، باز هم با موفقيت به كار خود ادامه داد و با آموختن علم ، حكمت ، تربيت ، تزكيه و تلاوت آيات حق ، بذر بزرگ‌ترين جنبش و حركت فكرى و علمى جهانى اسلام را در زمين دل‌ها كاشت و اسلام را از مدرسه و حوزه شروع نمود و آن را از تعليم و تربيت ، پىريزى كرد . پيغمبر اكرم صلى الله عليه وآله در مدت سيزده سالى كه در مكهء معظمه به رسالت اشتغال داشت ، وظيفهء يك استاد دلسوز و مهربان را كه با وجود تمام موانع مىخواهد رفع جهل از شاگردانش بنمايد ، انجام داد ، با اين تفاوت كه او يك استاد ساده نبود و مدرسه‌اش حد و مرزى نداشت ، او مىخواست تمام بشريت را از جهالت نجات دهد و در مكّه مدرسه و حوزه‌اى بنا كند كه جهانى و جاودانى باشد . عمده دروس اين مدرسه ، همان تلاوت قرآن مجيد بود كه نخست پيغمبر اكرم صلى الله عليه وآله بر حاضران مجلسش تلاوت مىفرمود و سپس آنها آن آيات را ضبط و حفظ كرده ، مىنوشتند و به ديگران نيز مىرساندند . محصول مدرسه و حوزهء مكهء مكرمه و مدرسهء وحى محمدى ، شاگردانى - و در درجه اول - شخصيتى ، مانند على عليه السلام و بعد هم افرادى مانند خديجه ، ابوذر ، مقداد ، عمار و ابن مسعود بودند كه برخى از آنان بعدها عهده‌دار مناصب علمى ، قضايى و غيره شدند . بعد از هجرت رسول اكرم صلى الله عليه وآله به مدينهء منوره « 1 » ، حوزهء علمى ، فكرى و سياسى اسلام به مدينهء طيبه منتقل شد و مسجد مدينه كه به « مسجدالنّبى » « 2 » معروف است بزرگ‌ترين مركز تعليم و تدريس شد و مسائل و معارف اسلامى اعم از عقايد و امور سياست ، اجتماع ، اقتصاد ، عبادت ، معاملات ، برنامهء دفاع و جهاد ، احوال شخصى ، قضا و داورى ، عمران ، بهداشت ، اخلاقيات و مسائل علمى ديگر در اين مسجد مطرح

--> ( 1 ) . مدينه شهرى است در شمال مكه كه تقريباً نود فرسنگ از هم فاصله دارند ، قبل از اسلام آن را « يثرب » و پس از هجرت رسول خدا صلى الله عليه و آله ، « مدينة الرسول » ناميده شد . بعدها براى تخفيف « الرسول » آن را حذف كردند و « مدينه » گفتند . ( 2 ) . گفتنى است كه تدريس و بحث در زمينهء مسائل دينى و علمى حتى در عصر رسول خدا صلى الله عليه وآله هم منحصر و محدود به مسجد النبى نبودو در خود مدينه مساجد ديگرى ولو كوچك ومحدودتر از مسجد بزرگ نبوى فعاليت آموزشى داشتند . نك : فاتحة العلوم ، چاپ قاهره ، ص 19 .