عده‌اى چون ابن عباس گفته‌اند : ( ذلك ) در اينجا به معنى ( هذا ) مىباشد . « 1 » جواب ديگر اينكه احتمال دارد ( ذلك ) اشاره به الفاظ قرآن نباشد بلكه اشاره به بعد معنوى و مفاهيم بسيار بالاى قرآن باشد ، بدين معنى كه مفاهيم اين كتاب دور از دسترس شماست و به راحتى نمىتوانيد به آنها دست يابيد مگر با سعى و تلاش ، لذا از اين كلمه استفاده شده است . همانطور كه سخن حضرت امير ( قرآن را به نطق درآوريد ) اشاره به اين نكته است . ( الكتاب ) : ظاهراً مراد از كتاب ، همين قرآن كريم است و آيات بعدى نيز مؤيد اين مطلب است و ( هدى للمتقين ) نيز بر آن دلالت مىكند . در واقع بايد گفت كتابى كه هدايت براى متقين باشد قرآن است و رواياتى مؤيد اين مطلب است كه مراد از ( الكتاب ) قرآن است . عده‌اى هم بر اين باورند كه مراد از كتاب ، تورات و انجيل است « 2 » ، اما به نظر مىرسد اين مطلب صحيح نمىباشد ، زيرا اولًا ( كتاب ) اشاره به يك كتاب است و ( ذلك ) بيانگر مفرد است نه جمع و حال آنكه تورات و اناجيل اربعه جمع هستند . ثانياً به اعتقاد مسلمين كتاب تورات و انجيل تحريف شده‌اند ، با اين وجود چگونه مىتوانند هدايتگر متقين باشند ؟ عده‌اى براى اينكه ثابت كنند مراد از ( كتاب ) تورات و انجيل است ، شبهه‌اى اين‌گونه مطرح كرده‌اند كه ما مىدانيم قرآن شفاهاً و

--> ( 1 ) . طبرى ، جامع البيان ، ج 1 ، ص 96 . ( 2 ) . بحرانى ، البرهان ، ج 1 ، ص 127 .