خداوند دو عالم را با ايجاد لوازم و اسباب بقاء تربيت مىكند و در مورد انسان ، از لحاظ ظاهر با دادن نعمت‌هاى ظاهرى ( خوراك ، پوشاك و . . . ) و از لحاظ معنوى با رحمت خود آنها را تربيت مىكند . « 1 » ( العالمين ) : الف و لام در العالمين افاده عموم مىكند . اين واژه جمع عالم است و لفظ عالم مانند ( رهط و قوم ) خود نيز جمع است و مفرد ندارد . « 2 » بنابراين ( العالمين ) تمام عوالم را اعم از عالم جماد و نبات ، عالم دنيا و آخرت ، عالم ذر و . . . را شامل مىشود ؛ زيرا خداوند متعال تمامى اين عوالم را به قدرت قاهره خود پرورش مىدهد و آنها را به كمال مىرساند و به همين خاطر ذات او درخور حمد و ثناهاى بىنهايت است . آيه سه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ دو صفتى كه براى خداوند بيان شده ( رحمن و رحيم ) است ، منتها با اين تفاوت كه رحمن به منعمى گويند كه بندگان را توان دادن آن نعمت نيست ، اما رحيم به منعمى گفته مىشود كه نعمتى را مىدهد و بندگان نيز آن را مىتوانند بدهند ؛ لذا به غيرخداوند رحمن نمىگويند و اين واژه مختص خداوند است ، اما رحيم ، هم به خداوند و هم به بندگان اطلاق مىشود . « 3 » گرچه اين دو صفت در بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ بيان شد و

--> ( 1 ) . آلوسى ، روح المعانى ، ج 1 ، ص 34 . ( 2 ) . طبرى ، جامع البيان ، ج 1 ، ص 63 . ( 3 ) . على بن محمد ، الخازن ، ج 1 ، ص 29 .