اين بيان نيز همانند بيان اوّل ، تامّ و صحيح است . البتّه بر اساس نظر شيخ انصارى رحمه الله كه مفاد كان ناقصه به كان تامّه برگشت مىكند ؛ و نيز نظر محقّق اصفهانى رحمه الله كه قائل به وجود قدر جامع بين مفاد كان تامّه وكان ناقصه است ، اين بيان تمام نخواهد بود ؛ زيرا ، مطابق با نظر مرحوم شيخ انصارى رحمه الله شيىء در قاعده فراغ ، يقينى الوجود نبوده و بلكه مانند قاعده تجاوز ، مشكوك الوجود است ؛ و مرحوم اصفهانى قدس سره قدر جامع را در هر دو قاعده شكّ در صحّت قرار داده‌اند . بنابراين ، بر اساس اين دو نظر ، بيان دوّم ناتمام است . بيان سوّم در دليل اوّل اين بيان را ضمن مطالب بيان اوّل توضيح داده‌ايم ، لكن چند نكته اضافه وجود دارد كه لازم است جداگانه مورد بررسى قرار گيرد . مطابق اين بيان ، علّت عدم وجود قدر جامع بين قاعده فراغ و قاعده تجاوز آن است كه متعلّق شكّ در قاعده فراغ ، « صحّت » بوده ، در حالى كه متعلّق شكّ در قاعده تجاوز ، « وجود » است ؛ و بين « صحّت » و « وجود » هيچ قدر جامعى متصوّر نيست . محقّق نائينى رحمه الله در اين رابطه مىفرمايد : « إنّ متعلّق الشكّ في قاعدة التجاوز إنّما هو وجود الشيء . . . وفي قاعدة الفراغ إنّما هو صحّة الموجود . . . ولا جامع بينهما » « 1 » . محقّق عراقى رحمه الله در اين زمينه مطلبى دارند كه بعد از ايشان نيز در كلمات مرحوم آقاى خوئى قدس سره ذكر گرديده است و آن اين كه ، در بحث اطلاق ، علما و محققّين بيان

--> ( 1 ) . محمّدعلى كاظمى خراسانى ، فوائد الاصول ، ج 4 ، ص 620 .