ديگر ، سؤال در مورد شخصى است كه هميشه اين حالت براى او به وجود مىآيد ؛ يعنى : در حالى كه كاملًا ايستاده است ، شكّ مىكند آيا ركوع نماز را انجام داده است يا خير ؟ لذا ، روايت فوق مربوط به كثير الشكّ بوده « 1 » و قاعده « لا شكّ لكثير الشكّ » را بيان مىكند ؛ به همين جهت ، نبايد در زمره‌ى روايات دالّ بر قاعده‌ى فراغ و تجاوز ذكر شود . 15 ) وباسناده عن سعد ، عن أحمد بن محمّد ، عن أبيه ، عن عبد اللَّه بن المغيرة ، عن إسماعيل بن جابر ، قال : قال أبو جعفر عليه السلام : « إن شكّ في الركوع بعد ما سجد فليمض ، وإن شكّ في السجود بعد ما قام فليمض ، كلّ شيء شكّ فيه ممّا قد جاوزه ودخل في غيره فليمض عليه » . « 2 » سند روايت : « سعد » : سعد بن عبداللَّه الأشعرى القمىّ است كه از ثقات و فقهاى جليل‌القدر اماميه است « 3 » و طريق شيخ طوسى رحمه الله به ايشان را در بحث سندى روايت نهم بيان نموديم و لازم به تكرار نيست . « احمد بن محمّد » : احمد بن محمّد بن عيسى بن عبداللَّه الأشعرى القمىّ است كه شيخ القميّين و فقيه آن‌ها و از ثقات اماميه مىباشد . « 4 » « أبيه » : محمّد بن عيسى بن عبداللَّه الأشعرى القمىّ است كه نجاشى او را به عنوان

--> ( 1 ) - مرحوم صاحب وسائل نيز در ذيل اين روايت مىفرمايند : « أقول : ويمكن الحمل على كثير السهو بقرينة آخره » - وسائل الشيعه ، ج 6 ، ص 317 - . ( 2 ) - محمّد بن حسن طوسى ، الإستبصار ، ج 1 ، ص 533 ، حديث 9 / 1359 و تهذيب الأحكام ، ج 2 ، ص 162 ، حديث 602 ؛ محمّد بن حسن حرّ عاملى ، وسائل الشيعة ، ج 6 ، ص 317 ، باب 13 از أبواب الركوع ، حديث 4 . تذكّر اين مطلب ضرورى است كه شيخ طوسى رحمه الله اين روايت را در « الإستبصار » از امام باقر عليه السلام نقل مىكند ، ليكن در « تهذيب الأحكام » از قول امام صادق عليه السلام نقل شده است ؛ صاحب وسائل نيز روايت را بر اساس آن‌چه كه در « الإستبصار » آمده ، نقل مىكند . ( 3 ) - ر . ك : احمد بن على نجاشى ، رجال النجاشى ، ص 177 ، شماره 467 ؛ محمّد بن حسن طوسى ، الفهرست ، ص 135 ، شماره 316 ؛ سيّد ابوالقاسم موسوى خوئى ، معجم رجال الحديث ، ج 8 ، ص 74 ، شماره 5048 . ( 4 ) - ر . ك : احمد بن على نجاشى ، رجال النجاشى ، ص 81 ، شماره 198 ؛ محمّد بن حسن طوسى ، الفهرست ، ص 68 ، شماره 75 ؛ سيّد ابوالقاسم موسوى خوئى ، معجم رجال الحديث ، ج 2 ، شماره‌هاى 780 ، 897 ، 898 ، 901 و 902 .