قاعده فراغ و تجاوز دلالت دارد . 13 ) و عنه ، عن صفوان ، عن حمّاد بن عثمان ، قال : قلت لأبي عبداللَّه عليه السلام : أشكّ وأنا ساجد ، فلا أدري ركعت أم لا ؟ فقال عليه السلام : « قد ركعت ، إمضه » . « 1 » سند روايت : « و عنه » : مراد « حسين بن سعيد اهوازى » است كه مرحوم شيخ طوسى رحمه الله به ايشان اسناد مىدهند و هم‌چنان كه بيان شد ، طريق شيخ رحمه الله به او طريق صحيحى است . « صفوان » : صفوان بن يحيى ، أبو محمّد البَجَلّى بيّاع السابرىّ است ؛ كه از ثقات جليل‌القدر اماميه مىباشد . پدرش از امام صادق عليه السلام روايت نقل مىكند و خودش از امام رضا عليه السلام ؛ وى در نزد آن امام همام منزلت ويژه‌اى داشت و از اصحاب اجماع مىباشد . « 2 » « حمّاد بن عثمان » نيز در روايت قبل ذكر شد . مطلب بعد اين است كه ظاهراً اين دو روايت ، يكى هستند و به عنوان دو روايت مستقلّ محسوب نمىشوند ؛ چه آن كه رواى اوّل آن‌ها ( شخصى كه از امام عليه السلام ، روايت را نقل مىكند ) يك نفر است و در هر دو روايت راوى اوّل ، حمّاد بن عثمان و مروىّ عنه ، امام صادق عليه السلام است . بنابراين ، بايد گفت اين دو خبر ، يك روايت هستند كه به دو طريق نقل شده‌اند . معناى روايت : عبارت اين روايت ، همانند روايت قبل مىباشد و فقط در جواب امام صادق عليه السلام متفاوت هستند ؛ بدين صورت كه در روايت قبل آمده است كه امام عليه السلام فرموده‌اند : « إمض » ، لكن در اين روايت بيان شده است كه امام عليه السلام فرموده‌اند : « قد ركعت ، إمضه » ؛ يعنى امام عليه السلام با توجّه به نقل اين روايت - روايت دوّم - به حمّاد بن عثمان مىفرمايند كه تو تعبّداً ركوع نمازت را به جا آورده‌اى و بر اتيان ركوع بنا

--> ( 1 ) - محمّد بن حسن طوسى ، تهذيب الأحكام ، ج 2 ، ص 160 ، حديث 594 و الإستبصار ، ج 1 ، ص 533 ، حديث 6 / 1356 ؛ محمّد بن حسن حرّ عاملى ، وسائل الشيعة ، ج 6 ، ص 317 ، باب 13 از ابواب الركوع ، حديث 2 . ( 2 ) - ر . ك : احمد بن على نجاشى ، رجال النجاشى ، ص 197 ، شماره 524 ؛ محمّد بن حسن طوسى ، الفهرست ، ص 145 ، شماره 356 و إختيار معرفة الرجال المعروف برجال الكشّى ، ص 599 ، شماره 1050 .