نكاتى در مورد آيهء شريفه نكتهء اوّل : نتيجه‌اى كه از آيهء شريفه گرفتيم ، اين شد كه احتمال دوّم بر احتمال اوّل ترجيح دارد و اين معنا كه بگوييم « مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مّنْ حَرَجٍ » مربوط به تيمّم است ، ارجحيّت دارد . اما سؤالى كه مطرح مىشود اين است كه آيا از اين آيهء شريفه ، قاعده لاحرج به نحو كلّى - در مورد هر عمل و تكليفى - استفاده مىشود يا آن كه آيهء شريفه فقط مربوط به مسأله وضو و غسل است ؟ در مقام پاسخ ، اگر بتوان گفت « مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مّنْ حَرَجٍ » به عنوان علّت در اين آيهء شريفه بيان شده است و عنوان تعليل دارد ، نتيجه اين مىشود كه هر تكليفى به حدّ حرج برسد ، خداوند آن را نخواسته است ؛ چه آن كه « العلّة تعمّم » ، علّت عموميّت دارد و منحصر به مورد خودش نمىشود . از ظاهر كلام بسيارى از فقها استفاده مىشود كه « مَا يُرِيدُ اللَّهُ » عنوان تعليل دارد ؛ به همين جهت ، آن را به ساير موارد و احكام تسرّى مىدهند و از اين آيهء شريفه به عنوان يكى از ادلّه لاحرج نام مىبرند . « 1 » به نظر ما ، على رغم تمام استدلالات موجود در كلمات علما و فقها مبنى بر آن كه از آيهء شريفه ضابطه كلّى استفاده مىشود ، اين اشكال وجود دارد كه در مورد آيهء شريفه « مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِى الدّينِ مِنْ حَرَجٍ » « 2 » روايات متعدّدى ذكر گرديد كه ائمّه معصومين عليهم السلام در آنها به اين آيه در مورد قاعده لاحرج استدلال كرده بودند ؛ امّا در مورد آيهء شريفه « مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مّنْ حَرَجٍ » ، روايتى وجود ندارد كه ائمّه اطهار عليهم السلام به اين آيه براى لاحرج استدلال نموده باشند ؛ هر چند در برخى از روايات ،

--> ( 1 ) . ر . ك : العلّامة الحّلى ، منتهى المطلب فى تحقيق المذهب ، ج 3 ، صص 30 و 85 ؛ ابن‌فهد الحلّى ، مهذّب البارع ، ج 1 ، ص 77 ؛ السيّد محمّد العاملى ، نهاية المرام ، ج 2 ، ص 69 ؛ بهاءالدين محمّد بن الحسين العاملى ، مشرق الشمسين و اكسير السعادتين ، صص 336 و 340 و 344 ؛ الشيخ يوسف البحرانى ، الحدائق الناضرة ، ج 4 ، صص 241 و 262 و 276 ؛ مولى احمد النراقى ، عوائد الأيّام ، ص 58 ؛ الشيخ مرتضى الأنصارى ، كتاب الطهارة ، ج 2 ، ص 338 . ( 2 ) . سوره حجّ ، آيه 78 .