اشكال سوّم : مرحوم نراقى مىفرمايند : اين كه علّامه بحرالعلوم رحمه الله بيان مىدارند : « مردم همانند اين تكاليف را در عالم خارج حتّى بدون عوض انجام مىدهند » و اين امر حرجى نيست ، در تكاليفى هم‌چون : حجّ ، خمس ، جهاد ، روزه در روزهاى طولانى و بسيار گرم و . . . راه ندارد و قابل قبول نيست و اگر شارع بگويد اينها را بدون عوض انجام دهيد ، به‌طور قطع حرجى خواهد بود . « 1 » 2 - پاسخ صاحب فصول رحمه الله و اشكالات آن صاحب فصول رحمه الله به چند مورد از احكام شاقّ و سختى كه در شريعت وجود دارد ، اشاره نموده و با دفع اشكال در اين موارد ، نتيجه مىگيرند كه در شريعت حكم حرجى وجود ندارد . ايشان با سه بيان حرجى بودن جهاد را نفى مىكنند . بيان اوّل اين است كه ملاك در حرجى بودن تكاليف حال اغلب مردم است ؛ بدين صورت كه اگر انجام فعلى بر اغلب مردم سخت باشد و آن را انجام ندهند ، حرجى است ؛ و به عبارت ديگر ، حرج امرى نادرالوقوع است ؛ و حال آن كه جنگ و جهاد از امورى است كه در ميان قبائل زياد واقع مىشده است ، يا به خاطر دفع دشمنان ، يا حمايت از مال و ناموس و يا به جهت رسيدن به غنائم . اسلام در اين بين ، به جهاد رنگ دين داد و گفت اگر مىخواهيد مقاتله كنيد ، براى خدا و رضايت او جنگ كنيد نه براى گرفتن اسير ، يا بدست آوردن غنيمت و يا . . . كه از پاداش عظيم اخروى بهره‌مند گرديد . بنابراين ، جهاد به اين صورت ساده‌تر از جهاد مرسوم در بيان قبائل است و ديگر تكليفى حرجى نيست . « 2 » اشكال اين بيان مرحوم صاحب فصول آن است كه اگر عمل و موردى در ميان مردم متعارف و عادى باشد ، مىپذيريم كه عنوان حرجى ندارد ؛ و ليكن اگر انجام فعلى از باب ضرورت و اضطرار باشد - به عنوان مثال : ضرورت اقتضا كند كه انسان براى بهبودى و مقابله با يك بيمارى چند روز غذا نخورد - ترديدى در حرجى بودن آن عمل نيست .

--> ( 1 ) . المولى احمد النراقى ، پيشين ، صص 188 و 189 . ( 2 ) . محمّد حسين الحائرى الاصفهانى ، الفصول الغروية فى اصول الفقهيّة ، ص 334 .