العقول و المعقولات بالفعل لشدّة وجودها و نوريتها و صفائها بريئة عن الأجسام و الأعداد ، و هي مع كثرتها و وفورها توجد بوجود واحد جمعى . . . . ( اسفار ، ط 1 رحلى ، ج 1 ، ص 322 ) . راقم اين مسأله بسيار پر اهميّت - اعنى كثرت عقول - را در دو نكته 25 و 534 هزار و يك نكته تقرير و تحرير كرده است كه خود يك مقاله و يا رساله گرانقدر علمى است . شگفت اين كه آن دو بزرگوار با افاده فرمودن چنان اصل اصيل علمى - اعنى وجود واحد جمعى عقول - در صدور كثرت از واحد حقيقى ، تفوّه به عقول عشره آنچنانى فرموده‌اند . و با اين كه فلك مجسّم يك تخيّل هيوى براى تسهيل تعليم و تفهيم حركات اجرام علوى است ، سرمايه و دست‌آويز تصوّر فيلسوف در صدور كثرت از وحدت و تفوّه به عقول عشره شده است . اصول سه گانه‌اى كه جناب صدر المتألهين در جواب سؤال از لميّت اختصاص قطب و منطقه و ديگر احوال فلكى تقرير فرموده است هر يك در كمال اتقان است ؛ اگر چنانچه فلك مجسمى بدان گونه مفروض وجود خارجى داشته باشد ، جواب همان است كه افاده فرموده است . آرى اساس خلقت علم محض است ، و عالم يعنى علم انباشته روى هم ، و نظام هستى بر اين نظم محيّر العقول كه به اندازه يك ميكرون خلل در آن راه ندارد از علم عنائى حق ( سبحانه ) است ، لاجرم درباره صنعى اين چنين بايد گفت لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ سپس از حركت موزون و منسجم فردى و دسته جمعى سيّاحان افلاك ، منطقه عظيمه و قطبين و ساير اوضاع و احوال فلكى لحاظ و اعتبار مىشود ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ * اساس مفروض « هيئت مجسمه » را در اين امور و رساله كل فى فلك يسبحون ما را در اين مقام ، اهميّت بسزاست . دَعْواهُمْ فِيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ وَ تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ شنبه 27 / 5 / 1375 ه - ش - 1 / ع 2 / 1417 ه - ق قم - حسن حسن‌زاده آملى