شيخ رئيس ابو على ابن سينا كه رئيس حكماى مشّائين است در اسلام ، انكار حركت جوهريّه را نموده و به شدّت نفى اين امر را مىنمايد . و بعضى هم بعد از شيخ از اتباع او انكار حركت در جوهر را نموده‌اند كه از آنهاست مرحوم حكيم ماهر مولى عبد الرزاق لاهيجى در گوهر مراد و غيره . و مرحوم صدر اعاظم الحكماء محمّد شيرازى صاحب اسفار اثبات اين معنى را به نحو اكمال فرموده و تأسيس برهان بر طبق آن نموده و مدّعى است كه اوائل حكماء قبل از دوره اسلام بطور رمز اشارت به اين معنى نموده‌اند . ( 8 ) و بالجمله در دوره اسلاميه از بزرگان علم و تحقيق كسى مثل ايشان تشييد و تحكيم اين مطلب مهم را نكرده است . و قبل از ذكر برهان بر اثبات آن بدان كه صورت نوعيه در اجسام عبارت است از حقيقتى در جسم كه آثار مخصوصه آن جسم مستند به آن صورت است ؛ زيرا كه بدون شك هر جسمى را آثار و اعراض خاصى است كه در جسم ديگر نيست مانند خواص مختلفه انواع احجار و سنگهاى پرقيمت و خواص انواع ادويه و اختلاف انواع حيوان . و همين صورت نوعيه جوهريه اصل حقيقت هر چيزى است . و تميّز و جدائى انواع از يكديگر همين صورت نوعيه است كه او را طبيعت هم مىنامند . و مقصود از حركت در جوهر اين است كه اجسام خواه عنصريه خواه فلكيه در اين صورت نوعيه متحرك هستند . و يك حدّ از اين صورت زياده بر يك آن در ماده جسمانيه باقى و ثابت نيست و هميشه در تبدّل است . و چون جوهر شىء در تبدّل و تغيّر است اعراض و اوصاف وى هم كه بعد از مرتبه ذات او هستند در تبدّل و تغيّر مىباشند . و صاحب اين قول عقيده دارد كه نفوس ناطقه بشريه نيز كه به منزلهء صور نوعيه اجساد و ابدان خود هستند حركت جوهرى و تغيّر ذاتى دارند . و مىگويد : نفس ناطقه در ابتداء فيضان بر بدن بسيار ضعيف و ناتوان باشد ( 9 ) و به اشتداد جوهرى ذات او در حركت و تبدّل جوهرى است تا به مرتبه نهايت قوّت برسد ، و به همين علّت صفات و افعال و احوال طفل در ابتداء بسيار ضعيف است و به اشتداد جوهر ذات نفس ، احوال و صفات او نيز