حسن حسن زاده آملى

477

هزار و يك كلمه (فارسى)

چهار دوره در حوزه علميه قم تدريس كرده است ؛ و آن را با عرض و مقابله چندين نسخه خطى كه در كتابخانه محقر حقير موجوداند تصحيح كامل كرده است ؛ و صدرهاى مقاله را شرح كرده است ؛ و تعليقات بسيار بر آن از اول تا آخر آن نوشته است كه در حقيقت شرح بر آن است . در يك نسخه خطى از نسخ ياد شده تعليقه‌اى از بزرگوارى به نام آقا ميرزا عبد الله بن ملّا محمد است كه هنرى رياضى به كار برده است و تمام چهارده شكل مقالهء دوم را در يك شكل جمع كرده است كه در اين كلمه مشاهده مىفرماييد . كلمهء 364 مطلب عمده در مسائل و معارف اصيل انسانى پىبردن به توحيد صمدى قرآنى است كه آدمى در تكامل علمى بدان رتبه و درجه برسد كه بداند و به علم ذوقى بيابد كه « وجود مساوق حق است » و « حق سبحانه صمد است » و توحيد صمدى بدان گونه است كه لسان صدق على حجة الله امام ثامن الحجج على بن موسى الرضا عليه السّلام بدان ناطق است : « يا من علا فلا شيء فوقه ، يا من دنا فلا شيء دونه » . با تدبر تام و غور و غواصى در توحيد صمدى ، هم تشكيك خاصى وجود كه حقيقت يكتاى ذات مراتب است دانسته مىشود ، و هم اينكه فاعل حركت جوهرى همان جاعل حركت و متحرك است - يعنى اسناد حركت به واجب تعالى عبارت از فاعليت به معناى ايجاد تدريجى و اظهار كمال است . و به تمثيل دورادور : وجود صمدى دريايى است كه لجّه آن ثابت و ساكن و اقتضاى ساحل آن اضطراب و تموّج است - و هم اينكه موضوع حركت جوهرى خود حركت جوهرى است - يعنى در حركت جوهرى نيازى به موضوع خارجى نيست ، به خلاف حرك عرضى كه محتاج به موضوع است - ، و مسائل ديگر اتراب و نظاير آنها كه كتاب گرانقدر گشتى در حركت متكفل بيان آنها به نحو أتمّ است .