مزايلت كند اختلاف منظر پديد آيد و هر چه ارتفاع آن كمتر شود اختلاف منظر بيشتر گردد ، و چون كوكب بر افق حسّى بود آنگاه غايت اختلاف منظر بود و آن را اختلاف منظر افقى گويند ؛ لذا در نكته 237 هزار و يك نكته گفته‌ايم : هرگاه كوكب بر افق حسّى باشد زاويه اختلاف منظر به غايت است ، و اگر بر سمت رأس باشد زاويه اختلاف منظر منتفى است ، و ما بينهما متوسطات . و چون كوكب بر سمت الرأس بود اختلاف منظر منتفى بود و بر افق غايت اختلاف بود ، لاجرم اگر كوكبى قريبتر به افق از كوكب ديگر باشد اختلاف منظرش بيشتر از آن كوكب بعيدتر از افق باشد . و مطلب ديگر در اين تنبيه اينكه در هر كوكبى كه اختلاف منظر محسوس بود قسم ظاهر از فلكش كمتر از نصف ديگر باشد . تبصره : نسبت ميان دائره منطقة البروج و دائره ارتفاع عموم و خصوص من وجه است ؛ زيرا كه منطبق مىشوند در وقتى كه منطقة البروج به سمت الرأس گذرد ، و كوكبى كه ارتفاع او مطلوب است بر منطقة البروج باشد . اكنون غرض ما در اين تبصره اين است كه در تبصرهء گذشته دانسته‌ايم كه هرگاه دائره ارتفاع دائره وسط سماء رويت شده است ، تفاوت به حسب اختلاف موضع حقيقى كوكب و موضع مرئى آن فقط در طول منتفى بود ، و اما در عرض ممكن است كه موضع حقيقى كوكب با موضع مرئى آن تفاوت كند . حال در اينجا گوييم : هرگاه دائره منطقة البروج و دائره ارتفاع يكى شوند ؛ به عكس حكم مذكور تبصرهء گذشته ، اختلاف منظر كوكب در دائر ارتفاع اختلاف منظر او فقط در طول بود ، اما در عرض آن اختلاف منتفى است . مثلا در شكل 5 - 1 - مركز ارض . و - ب - موضع ناظر . و - م ل ر - معدل النهار بر قطب - و - ، و - ل - نقطه اعتدال ربيعى كه اول حمل است ، و - ه ا ب ح ل د - هم دائره منطقة البروج ، و هم دائره ارتفاع بر قطب - ح - كه هر دو منطبق شده‌اند و از سمت رأس ناظر كه - ب - است مىگذرند . و - ح - كوكب . پس گوييم كه اختلاف منظر در دائره ارتفاع كوكب را از - ح - به - ط - مثلا مىبرد و ليكن