غير آن در سطح مستوى مدرّجى تحصيل كنند ، چون مركز قطب‌نما را بر آن خط نهند ، مقدار انحراف عقربهء مغناطيسى از نصف النهار حقيقى دانسته مىشود ، و تا براى مدتى مقدار انحراف مغناطيسى آن افق و آفاق قريب بدان به دست مىآيد ، كما لا يخفى . بدان كه در نماز ، استقبال كعبه واجب است ، كه قبله است ، و معرفت به انحراف مغناطيسى در أمر قبله اهميّت بسزا دارد ، به فرمودهء درست و استوار علامهء حلّى در منتهى « لو استقبل ببعضه الكعبة و خرج الباقى من بدنه عن المحاذاة لم تصحّ صلاته لأنّه مأمور بالاستقبال . . . » . و اگر وسوسه و دغدغه‌اى در اين موضوع روى آورد كه در سمت قبله تفوّه به سهولت خطب شده است در درس پنجاه و هفت دروس معرفة الوقت و القبلة به تفصيل در اين موضوع بحث و تحقيق نموده‌ايم . آنچه مربوط به بحث ما دربارهء معرفت به قطب مغناطيسى زمين و انحراف قطب مغناطيسى است ، همين قدر كه تحرير كرده‌ايم كفايت است ، جز اينكه به عنوان مزيد استبصار ، بعضى از مطالب تاريخى و غيره را در امر قطب مغناطيسى و قطب‌نما به عرض مىرسانيم : در دائرة المعارف فريد وجدى آمده است : « حار العلماء في إدراك كنه القوة المغناطيسيّة » . ( ج 9 ، ط 1 مصر ، ص 282 ) . 10 . قطب‌نماى بحرى يا ملّاحى را اكثر اوقات ، ملّاحان و ناخدايان در دريا استعمال مىكنند ، و طرق بحر را شرقا و غربا و شمالا و جنوبا از او تشخيص مىدهند . كريستف كلمب با كمك يك قطب‌نما كه از يك عقربهء مغناطيسى شناور بر روى آب تشكيل شده بود ، سفر دريايى خود را آغاز كرد . ناخدا را به تازى ملّاح و فلّاح و ربّان گويند . در حديث شانزدهم باب هفتاد و يكم كتاب حجت كافى به اسنادش روايت كرده است : « عن فيض بن المختار ، قال : إنى لعند أبي عبد اللّه عليه السّلام إذ أقبل ابو الحسن موسى عليه السّلام و هو غلام ، فالتزمته و قبّلته ، فقال ابو عبد الله عليه السّلام : انتم السفينة و هذا ملّاحها . . . » ( اصول كافى معرب ، ج 1 - ص 248 ) .