در جام‌جم گويد : اختراع قطب‌نماى ملّاحى را اكثرى نسبت به « فلوپو » مىدهند كه از اهل « آلمافى » است كه تخمينا در سنهء 1302 مسيحى ، مطابق 702 هجرى اختراع كرده است . ( آلمافى جايى است در ايطاليا ) . و ديگران او را به اهل چين نسبت مىدهند كه در چين اختراع شده است . و از قرارى كه « جيلبرت حكيم » در كتاب خود كه در بيان مگنت ( يعنى مغناطيس ) نوشته است چنان معلوم مىشود كه اختراع اين صنعت و اين علم در چين شده است ، و از چين به اروپا ؛ سيّاحى به نام « مركوپولو » كه از اهل ونيس است در سنهء 1260 مسيحى ، مطابق 659 هجرى آورده است « و غالبا تركيب و شكل اين آلت را به يك شكل و صورت مىسازند ، و در بزرگى و كوچكى تفاوت دارد . و او شامل است از يك جعبه و قوطى برنجى يا چوبى كه در ته او كاغذ مجدولى مىچسبانند كه در آن كاغذ ، 32 نقطهء قطب‌نما كشيده شده است . و در مركز اين قوطى و كاغذ ، عمودى نصب مىكنند كه سوزن و عقربه مگنتيك - يعنى مغناطيس - بدان عمود قرار گرفته است كه اشاره مىكند به جانب شمال با انحراف قليلى كه آن انحراف از قطب در امكنهء مختلفه زياد و كم مىشود . و همچنين در يك مكان نيز در اوقات مختلفه اختلاف مىيابد ، چنانچه در سنهء 1660 مسيحى ، مطابق 1071 هجرى در لندن معيّن كرده‌اند كه مغناطيس درست بر نقطهء شمال مىايستاد ، و از آن تاريخ تا اين زمان كه قريب به دويست سال است ، مغناطيس درجه به درجه به جانب مغرب ميل كرده است كه اكنون در لندن تقريبا 24 درجه به جانب مغرب انحراف دارد ، و اين اختلاف امر غريبى است كه تاكنون سبب او معلوم افكار حكماء و منجمين فرنگستان نشده است ؛ ولى هميشه درين خيال‌اند كه به رأى رزين و عقل متين حلّ آن مشكل را كرده دامن مقصود را به كف آرند . ( جام‌جم ، ص 35 و 36 ، ط 1 ) . بيان : « آن كه گفته است : در آن كاغذ ، 32 نقطهء قطب‌نما كشيده شده است » عدد 32 ، بدين سبب است كه به 12 درجه ، 12 درجه ، قسمت شده است كه