است ؛ نه مغناطيسى ، اهميّت بسيار بسزا دارد و براى به دست آوردن قوس انحراف قبلهء بلاد و خط سمت قبله بايد توجه داشت كه شمال و جنوب مغناطيسى با شمال و جنوب جغرافيايى اشتباه نشود . اغلب و اكثر مردم بدين مطلب اهم توجه ندارند . جاى بسى شگفتى است كه چگونه جناب علّامه حيدر قلى سردار كابلى ( قدس سرّه الشريف ) كه خود استاد متبحّر در علم فلك و رياضيات عاليه بوده است ، در رسالهء گرانقدر تحفة الاجلّه فى معرفة القبلة بدان اشارتى نفرموده است . اكنون در ده شماره در بيان برخى از عبارات كتاب يادشدهء مرحوم شوشترى گوييم : 1 . آن كه گفته است : « و از جمله آلات مصنوعه . . . » آنچه در تعريف دستگاه قطب‌نما آورده است ، بيان صورت صنعت يك نوع آن است . قطب‌نما را انواع گوناگون است ؛ بدين معنى كه به اشكال مختلف ساخته شده است ، چنان كه در حدود ده نوع صنعت قطب‌نما در تصرّف راقم است . يك نوع آن به نام « آيينهء گيتىنما » است كه در درس نود و پنجم كتاب دروس هيئت و ديگر رشته‌هاى رياضى آن را وصف كرده‌ايم . و عمده در انواع قطب‌نما ، عقربهء مغناطيسى است كه بر صفحه‌اى مدرّج نصب شده است ؛ به گونه‌اى كه بر آن دور مىزند و در حالت سكون ، يك سر آن به سمت قطب شمال مغناطيسى ، و سر ديگر آن به سمت قطب جنوب مغناطيسى خواهد بود . اين عقربهء مغناطيسى در حالت سكون ، گاهى با خط نصف النهار كه خط زوال است مطابق است ، كه هر دو يك خط در سطح دائرهء نصف النهارند و هر دو خط زوال‌اند ، و گاهى با آن تقاطع مىكند . و تقاطع بدين سبب است كه خط نصف النهار مانند دائرهء نصف النهار از دو قطب جغرافيايى مىگذرد ، و اين خط همواره ثابت است ؛ زيرا كه دو قطب جغرافيايى ثابت‌اند ؛ اما خط ديگر كه عقربهء مغناطيسى مفروض است ، همواره در سطح دائرهء نصف النهار نيست ؛ زيرا كه از دو قطب مغناطيسى شمال و جنوب مىگذرد ، و قطب مغناطيسى گاهى از قطب جغرافيايى فاصله مىگيرد ؛ لذا عقربهء مغناطيسى با خط نصف النهار تقاطع مىكند . و بايد دانست كه دو قطب