مغناطيسى يك جا ثابت نيستند ؛ بلكه ميدان چرخش و نوسان دارند . و اين ميدان مغناطيسى از اسرار طبيعت ، موجب اعجاب است ، و در كتب مربوط دربارهء آن مطالبى مذكور است . و محل شمال مغناطيسى در نقطه‌اى در حوالى شمال كشور كانادا است . 2 . و آن كه گفته است : « و اين به واسطهء ميل طبيعى مغناطيس است . . . » ناظر به عبارت جام‌جم است كه گويد : در كتاب هيدن در باب مغناطيس چنين نوشته است كه « استرميوس » در كتاب خود در تاريخ وقايع سال 1682 مسيحى مطابق 1093 هجرى چنين نوشته است كه « التارف » چنين گفته است كه قوّت جاذبهء مغناطيس را هيچ كس درست معلوم نكرده است ، و كسى كه كاشف اين سرّ باشد به ما معلوم نگشته است ؛ ليكن آن كسى كه خاصيّت حركت او را از هر سمت به جانب قطب شمال استنباط كرد « راجر بكان ايلچستر » بود كه در « سامرست شيئر » مسكن داشت و در هفدهم جون 1294 مسيحى ، مطابق 693 هجرى در اواخر رجب سال مزبور وفات كرده است . و اهل ايطاليا مادهء او را از مادهء فولاد و آهن دانسته‌اند . و از آنكه اختلاف او دائم به يكسان نيست ، « هوى ليوس پيستل » مكشوف ساخت . و آن كسى كه قطب‌نماى ملّاحى را اختراع كرد « فلويوجيوجا » بود كه يكى از اهل « نيپلس » است كه در سال 1302 مسيحى ، مطابق 702 هجرى اختراع نمود . و ميل و انحراف اين آلت مخصوصه را در سال 1576 مسيحى مطابق 984 هجرى تا سال 1580 مسيحى ، مطابق 988 هجرى « رابرت نارمن » كه يكى از سكنهء لندن بود معلوم نمود . و مشهور در سنهء 1580 مسيحى شد و به تجربهء حكيم « جيلبرت » در سنهء 1600 مسيحى ، مطابق 1009 هجرى رسيد . و قطب‌نماى مصنوعى در سنهء 1751 مسيحى ، مطابق 1164 هجرى اختراع گرديد و روز به روز ترقى و شهرت يافت . « 1 »

--> ( 1 ) - جام‌جم ، ص 43 ، ط 1 ، چاپ سنگى رحلى .