و از جمله آلات مصنوعه كه سمت قبله را از آن معيّن كنند قطب‌نماست ، و آن معروف است كه حقّه مانندى سازند مدوّر كم عمق از فلزّ برنج و غيره . در وسط آن سوزن مانندى نصب كنند ، و ميلى از مغناطيس مستطيل بر آن سوار كنند كه يك سر آن بالطبع به شمال مايل است ، و طرف ديگرش به سمت جنوب ايستد كه از طرفين آن دو نقطهء شمال و جنوب را در هر مكان معلوم نمايند ، و آن ميل به منزلهء خط نصف النهار باشد . و دورهء آن را به 360 قسم نمايند كه به منزلهء دائرهء افق بود ، و آن را چهار ربع كنند كه هر ربعى نود درجه شود ، و بر سر هر ربعى يكى از چهار سمت مشرق و مغرب و شمال و جنوب رقم كنند . و بر روى شيشهء آن شبكه‌اى از برنج و نحو آن قرار دهند ، و در وسط آن عقربه‌اى نصب كنند كه يك سر آن به وسط محكم باشد ، و طرف ديگرش بر تمام آن دائره بگردد . و چون دو طرف ميل مذكور را بر دو نقطهء جنوب و شمال آن دائره منطبق سازند ، پس عقربهء برنجى را بگردانند و بر درجه‌اى گذارند كه در جهت و مقدار مساوى باشد با انحراف موضع مطلوب ، پس در آن حال آن عقربه مسامت قبلهء آن موضع خواهد بود . و اين به واسطهء ميل طبيعى مغناطيس است به جانب شمال و جنوب ، و حكمت اين قوهء جاذبه را تاكنون احدى معلوم نكرده است . و آن از حكمتهاى بالغهء الهيه