مصاحب ، و لغتنامهء دهخدا در مادهء قطب‌نما بحثى مفيد از قطب‌نما به ميان آمده است . و همچنين مآخذ و مصادر بسيار ديگر در تصرف راقم است و ذكر آنها به طول مىانجامد . ما مطالب منظور خود را در بيان عبارت نسخه‌اى كه ياد مىشود ، در ده ماده ارائه مىدهيم : نسخه‌اى خطى در علم شريف هيأت كه به فارسى نيك درست و استوار ، حائز اهميّت شايان و حاوى فوائد بسيار ، و در خور تحسين و تمجيد بىشمار است ، از عالمى روحانى پربار و بزرگوار به نام « محمد بن الحسن التسترى » ( رضوان لله تعالى عليه ) در تصرف اين خوشه‌چين خرمن معارف بزرگان است . اين نسخهء يكتا به قطع وزيرى در 291 صفحه تحرير شده است ، و حاكى است كه مؤلف آن از علماى عصر قاجار و جامع در معقول و منقول بوده است . مؤلف ، نامى بر آن اثر گرامى ننهاده است ، جز اين كه در ظهر آن مرقوم است : « قبلهء شيخ محمّد » . در ابتداى آن پس از چهار صفحه در بيان اهميّت صلات و تعيين قبله و معرفت اوقات مىفرمايد : فلذلك كلّه ، اين ذرّهء بىمقدار ، تراب اقدام علماء اخيار محمد بن الحسن التسترى كه در علوم چند خوشه‌چينى نموده بنابر خواهش بعضى از برادران ايمانى كه از اجابت و امتثال فرمايش ايشان گزير و گريزى نبود به خاطر فاتر چنان خطور نمود كه به توفيق لله تعالى اين دو مطلب ( يعنى معرفت قبله و وقت ) را با بعض متعلقات به قدر الوسع و الطاقه بسطى تمام و تنقيحى به اكمال انتظام داده . . . . ولى افسوس كه چنين اثر گرامى ناتمام مانده است ؛ اعنى مؤلف به اتمام آن دست نيافته است . نحوهء تحرير مطالب و رشتهء انتظام معارف آن به شيوه و شاكلهء كتاب مستطاب ما « دروس هيئت و ديگر رشته‌هاى رياضى » است . در آن كتاب از آن جناب استفاده نموده‌ايم و به نقل نكات علمى آن تبرّك جسته‌ايم . در همين مسألهء قطب‌نما كه موضوع اين بحث ماست گويد :