و بقاى جاودانه جامعه انسانى است . و فراتر از آن معرفت نفس آدمى يعنى روان‌شناسى است . در درس نود و هفتم كتاب دروس معرفت نفس از سقراط حكيم سخن به ميان آورده‌ايم كه آن بزرگ مرد و شاگردانش عجيب در معرفت نفس اهتمام داشته‌اند . حكماى يونان پيش از وى كه عالم طبيعى بودند همه آنها گمنام شدند ، ولى نام سقراط جاويد ماند و آوازه‌اش جهان را بگرفت كه قيمت انسان را بالا برده بود و گفت : « بيهوده در شناختن موجودات خشك و بيروح رنج مبر بلكه خود را بشناس كه شناختن نفس انسان بالاتر از شناختن اسرار طبيعت است » ( دروس معرفت نفس ، ط 1 ، ص 302 ) . غرض اين‌كه آنچه را كه شريعت مطهّر فرموده است همه را علّت و دليل و برهان است . قرآن كريم فرمود : قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ . احكام حلال و حرام همه مبتنى بر مصالح و مفاسد و اسرار و حكمى است كه در متن طبايع اعيان موجودات خارجى ، و در كمون احوال و افعال اطوار وجود آدمى نهفته‌اند . خداى منّاح غيوب و فتّاح قلوب توفيق اعتلاى به فهم خطاب محمدى ( ص ) را به همگان مرحمت بفرمايد . مثلا شارع فرمود : غوره انگور و آب غوره را بخور هيچ‌منعى ندارد ، و از خوردن انگور و كشمش هم مانع نشده است ، و خوردن شيره انگور و سركه آن را نيز نهى نفرموده است ، اما همين كه آب انگور به صورت خمر درآمده است خوردن آن را تجويز نكرد و تحريم فرموده است كه عقل را از انسان سلب مىكند و مضارّ گوناگون براى مزاج و اجتماع انسانى پيش مىآورد . به عنوان تنوّع در كلام و مناسبت با مثال ياد شده مطايبه‌اى را از يك روحانى شهر ما رحمة اللّه عليه به عرض برسانم : آن جناب در پيرامون « الإنسان حريص على ما منع » مىفرمود : « مىگويند كه خمر بسيار بدمزه است كه بايد با ضميمه مزه‌اى خورده شود ( كه فراوان خورند مستانا ) ، و مىگويند دهن را هم بدبو مىكند ، و عقل را از انسان سلب مىكند ، و عقم هم مىآورد كه چه بسيار از مىگساران عقيم شده‌اند ، و در فرزندان هم اثر بد مىگذارد كه بسى از اولاد