بهشتى انتها ندارد و اشاعره گفته‌اند خلود بر مدّت طولانى بدون ابديّت ، نيز گفته مىشود چنان كه در تفسير فخر رازى ذكر كرده است و مقصود در آيه قطعا ابديّت است تا از خوف انقطاع عيش آنها منغّص نشود . مطلب ششم - يكى از مباحثى كه در اين محل تحقيق نموده‌اند آن است كه آيا بهشت و جهنم فعلا مخلوق است يا بعد از اين خلق خواهد شد و مسلمين در اين باب اختلاف نموده جمعى گفته‌اند : بعد از اين خلق مىشود و مشهور آن است كه فعلا خلق شده . در عامّه از معتزله و بين شيعه از سيّد رضى رحمه الله قول اوّل نقل شده و صدر المتألّهين در تفسير بقره از محيى الدين نقل مىكند كه اصل مكان آنها مخلوق است و ليكن لذائذ يا الآم دوزخ بايد به تدريج ايجاد شود چون خداوند خبر داده كه هيزم آتش دوزخ ابدان كفّار است و تا هيزم در آن‌جا نرود آتش نيست ولى محيى الدين را بايد جزء مشهور شمرد كه مىگويند فعلا اصل بهشت و جهنّم و دوزخ مخلوق است . علّت اينكه بعضى گفته‌اند اينها هنوز خلق نشده‌اند اين است كه فضا را منحصر در همين زمين و افلاك مىدانند و مىگويند اين بهشت با وسعت كه عرض آن به اندازه آسمان‌ها و زمين است در اين فضاى محصور به آسمان گنجايش ندارد كه علاوه بر اين اگر بهشت با اين وسعت فعلا موجود باشد ديگر جائى براى جهنّم و براى دنيا و كرات و آسمان‌ها باقى نمىماند . حق اين است كه اين جماعت بر خطا رفته و اجسام اخروى را مقايسه به اجسام دنيوى كرده‌اند و ما در مطلب چهارم ذكر كرديم كه به هيچ وجه نمىتوان اين مقايسه را قبول كرد و ما از احوال عالم آخرت بكلّى بىاطّلاعيم چون از عالم غيب است و ما مىبينيم نور از اجسام شفاف عبور مىكند بطورى كه در محل واحد هم شيشه است و هم نور و در فضاى محيط هم نور است و هم هوا بلكه در همه جا اثير كه جسمى لطيف و قابل تموّج است به قول حكماى امروز اروپا با اجسام تداخل مىكند و نيز در ذرّات دماغ انسان علوم بسيار و صورت اجسامى كه مشاهده كرده‌ايم از عمارات و حيوانات و نباتات متراكم مىشود و هيچ يك مزاحم