حسن حسن زاده آملى
270
هزار و يك كلمه (فارسى)
حقيقت ثابتى است كه سرچشمهء آن در عالم سرمد است و بنابراين هيچ واقعه در آينده نيست كه علل آن فعلا موجود نباشد و قضاى الهى مطلقا علت تمام اشيا است چه گذشته و چه حال و چه آينده ، و به واسطهء مشاهده و اطلاع بر آن ممكن است عالم شد به آنچه عاقبت هر علتى است و بدون شك تسلسل همين علل و معلولات حقيقت امر الهام و خوابها را منكشف مىسازد . يعنى ارواح به واسطهء اطلاع بر قضاى الهى در خواب يا بيدارى از آينده با خبر مىشوند . عمانوئل كانت فيلسوف مشهور آلمان كه او را قرين ارسطو مىشمارند ، گويد : اگر ما بتوانيم از باطن روح انسانى مطلع شويم براى تأثيرات داخلى و خارجى چه استعدادى دارد و تمام حوادث حتّى جزئيات را بدانيم و حساب تمام تأثيرات خارجى را داشته باشيم ، مىتوانيم افعال آتيهء آن انسان را به دقت و تحقيق خبر دهيم ، همانطور كه به تحقيق خسوف ماه و خورشيد را از پيش خبر مىدهيم . لاپلاس منجم و حكيم معروف فرانسوى نظير همين كلام را ذكر كرده و گفته كسى كه به تمام جزئيات علل و معلولات احاطه دارد هيچ چيز براى او غير محقق نيست و آينده مانند گذشته پيش چشمش حاضر است . ليبنيز فيلسوف مشهور آلمان تصديق كرده كه هركس غير اين گمان كند مانند ابيقورس يونانى قائل به بخت و اتفاق و ترجيح بلامرجح شده و البته افعال آيندهء انسان مترتب بر علل گذشته و حتمى الوقوع است . شوپنهور فيلسوف آلمانى كتابى در مورد اختيار انسان نوشته و در آنجا گويد : اگر ما قائل نشويم كه آنچه در آينده خواهد آمد در نتيجهء عللى كه بدون استثنا تمام حوادث را دنبال خود مىآورد حتمى الوقوع است تمام پيشبينىهاى نسبت به آتيه غير ممكن و محال خواهد شد . و همو در كتاب ديگرى ذكر كرده : اين قضيه كه من مىنويسم به خوبى واضح مىكند كه هر چيزى كه بعد از اين بايد