حسن حسن زاده آملى
135
هزار و يك كلمه (فارسى)
در هر مخلوقى يك نشانه و صفتى كه نمونه ضعيف بسيار ضعيفى از اسامى و صفات حق است موجود است ، علم عالم نشانهء از علم حق است بسيار ضعيف ، فلان شخص كريم مظهر اسم يا كريم است اگرچه نسبت اينها به او نسبت كرم شبتاب و آفتاب است و بلكه از اين هم ضعيفتر . و حكما گفتهاند : بسيط الحقيقة كل الاشياء ، معنايش همين است اگر يك موجودى باشد كه داراى يك اسم يا صفت حق نباشد آن موجود هرگز ثبات و دوام ندارد بلكه از وجود او عدم او لازم آيد . و بههرحال ثابت شد كه براى واجب نمىتوان حدّ محدودى قائل شد كه فلان صفت را دارد و فلان را ندارد بلكه تمام صفات كه در ممكنات هست بطور أعلى و اتم در او هست ، و نواقص ممكنات در او نيست مثل نور خورشيد و سايه . « لا يحسب بعدّ » : اگرچه به اندازه لزوم به وضوح پيوست كه حضرت حق به عدد شمرده نمىشود و واحد عددى نيست زيرا كه در اين صورت باز جدا از ممكنات خواهد بود و قيوميت نخواهد داشت و مع ذلك مناسب است معنى واحد عددى و حديث كتاب توحيد در چهار معنى واحد ذكر نموده شود : شيخ صدوق در كتاب توحيد روايت مىكند كه اعرابى در جنگ جمل برخاسته گفت يا امير المؤمنين مىگويى خدا يكى است ؟ و مردم حمله بر او كرده گفتند : أما ترى ما فيه امير المؤمنين من تقسّم القلب ؟ حضرت فرمود : دعوه فان الذى يريده الأعرابى هو الذى نريده من القوم ، ثم قال : اى اعرابى قول الله واحد بر چهار قسم است دو قسم آن بر خدا جائز نيست و دو قسم بر خدا جائز است أما آن دو كه جائز نيست فقول القائل واحد يقصد به باب الأعداد فهذا ما لا يجوز لأن ما لا ثانى له لا يدخل فى باب الأعداد أما ترى انه تعالى كفّر من قال ثالث ثلاثة ، و قول القائل هو واحد من الناس يريد به النوع من الجنس فهذا ما لا يجوز عليه لأنه تشبيه و جلّ ربّنا عن ذلك و تعالى . اما آن دو وجهى كه در خداى تعالى ثابت است فقول القائل انه عز و جل واحد يعنى ليس له فى الاشياء شبه ، كذلك ربنا ؛ و قول القائل انه عز و جل واحد بمعنى انه أحدىّ المعنى يعنى به انه لا ينقسم فى وجود و لا عقل و لا و هم كذلك ربنا عز و جل .