معمور نمىشد ، و همچنين اگر مدارات هر دو در هنگام شمالى بودن شمس يكى مىبود يعنى هر دو شمالى مىبودند بسبب افراط گرما زمين معمور نمىشد ، امّا چون هر يك از نيّرين متقابل يكديگر در جهت جنوب و شمال در مدار ديگرى قرار مىگيرد سرما و گرما به اعتدال حفظ مىگردد ، و مواليد را نشو و نماى موزون خواهد بود و زمين بدان معمور . و اين معنى را از كريمه وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرادَ شُكُوراً « 1 » مىتوان استفاده كرد ، بدين بيان كه روزهاى شمالى بودن شمس بجاى شبهاى جنوبى بودن آنست و بالعكس فافهم . چنان كه همين معنى را از اختلاف ليل و نهار كريمه إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ « 2 » و مانند آن از آيات ديگر نيز مىتوان استفاده كرد . همين معنى را - أعنى قرار گرفتن نيّرين در مدارات يكديگر به بيان فوق را - صاحب اسفار در فصل يازدهم موقف هشتم الهيات آن بدين عبارت آورده است : و لمّا كان القمر نائبا للشمس خليفة لها فى النضج و التحليل إذا كان قوى النور جعل مجراه يخالف مجراها فى الصيف و الشتاء شمالا و جنوبا ، فالشمس تكون فى الشتاء جنوبية و القمر شماليا لئلا ينعدم السببان ، و فى الصيف به عكس ذلك لئلا يجتمع المسخّنان . « 3 » كلمهء 15 حركت هم واسطه تقرّب علّت به معلول است ، و هم واسطه تقرّب معلول به علّت است فتدبّر . اين كلمه در حكمت متعاليه اصلى از اصول است . « 4 »

--> ( 1 ) - سورهء فرقان ( 25 ) : 63 . ( 2 ) - سورهء آل عمران ( 3 ) : 191 . ( 3 ) - « اسفار » ج 3 ، ص 130 ، رحلى ، چاپ سنگى . ( 4 ) - « اسفار » ج 1 ، ص 143 ، آخر فصل دوّم ، مرحله ششم ، رحلى ، چاپ سنگى .