و ملّا على قوشچى در شرح تجريد گفته است : حنابله چنان در قول به قدم قرآن مبالغه كرده‌اند كه حتى بعضى از آنان گفته است جلد و غلاف قرآن هم قديم است تا چه رسد ، به خود مصحف . فخر رازى كه خود اشعرى است در محصّل اصرار دارد كه كلام اللّه تعالى قديم است ، و در اثبات كلام نفسى به قول أخطل شاعر نصرانى تمسّك جسته است : إنّ الكلام لفي الفؤاد و إنما * جعل اللسان على الفؤاد دليلا خواجه طوسى در نقد المحصّل در ردّ بر فخر گفته است : استدلال بدين بيت ركيك است ، و اقتضاى آن اين است كه لال متكلم باشد زيرا كه بدين صفت است كه اخطل گفته است . و نيز خواجه در نقد گفته است كه مسأله قدم كلام مبتنى بر همين بيت أخطل به جائى رسيده است كه دانشمندان برخاستند و نشستند - يعنى مجالس بسيار در بحث و گفتگوى آن روى آورده است - و خلفا براى آن بزرگان را تازيانه بلكه شمشير زدند ، و شگفت‌تر اين كه كسى قائل بدين امر محال نمىبود وى را تكفير مىكردند . شهرستانى در ملل و نحل گويد : قال ابو الحسن الأشعرى : البارى تعالى متكلم بكلام و كلامه واحد ، و العبارات و الألفاظ المنزلة على لسان الملائكة الى الأنبياء عليهم السلام دلالات على الكلام الأزلى ، و الدلالة مخلوقة محدثة و المدلول قديم ازلى . . . « 1 » . نگارنده در تعليقاتش بر كشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد پس از نقل عبارت ياد شده شهرستانى گفته است : ما يعنى بقوله : « و كلامه واحد ؟ » فإن أراد علمه البسيط الأحدى القرآنى الجمعي فلم جعل الكلام قسيم العلم ؟ و بالجملة إن أرادوا بالكلام النفسي علمه الأزلي الذاتي البسيط الأحدى القرآنى الجمعى ، و باللّفظى الفرقان المحدث الكتبى أو

--> ( 1 ) - « ملل و نحل » ج 1 ، ص 196 ، چاپ مصر .