اينان از نيل به بهجت معنوى و وصول به لذت روحى و سير در ديار فسيح معقولات و مرسلات بىبهره‌اند . و حتى عبادات را به اميد حور و قصور خيال قاصرشان انجام مىدهند ، و از ذوق عبادت احرار ، و عشاق ناكام‌اند ، و بالأخره عوام‌اند ، خواه در صنايع و حرف مادى ورزيده باشند ، و خواه نباشند . خواص را كه قوهء عاقله و متفكّرهء پيكر مدينهء فاضله انسانىاند ، علوم و معارف به كار آيد . اين طايفه ، معجزات قولى را كه مائده‌هاى آسمانى و مأدبه‌هاى روحانىاند طلب مىكنند ، نكته‌سنج و زبان‌فهم و گوهرشناسند و مىدانند كه كالاى دانش كجائى ، و چگونه كالائى است و به تعبير خواجهء طوسى در شرح اشارات شيخ رئيس : « الخواص للقولية أطوع و العوام للفعليّة أطوع » . اصولا انسان با حفظ موضوع و عنوان انسان ، همان علوم و معارف و شوق و عشق به آنها و اعمال صالحه و اخلاق حسنه است ، و گرنه سرمايهء مادى خاك است ، كه بر باد است ؛ چه خود طفل خاكباز است كه « التراب ربيع الصبيان » ، عاقل مستسقى آب حيوة كمال مطلق است ، چنان كه عارف ، محو در مطالعهء جمال حقّ . در كافى از حضرت امام سجاد عليه السلام روايت شده است كه چون خداوند مىدانست در آخر الزمان اقوامى مدقق خواهند آمد ، سورهء « قُلْ هُوَ اللَّهُ . . . » و اوائل سورهء حديد نازل فرمود : « ان اللّه عز و جل علم انه يكون في آخر الزمان اقوام متعمقون فانزل اللّه تعالى قل هو اللّه احد والآيات من سورة الحديد الى قوله و هو عليم بذات الصدور فمن رام وراء ذلك فقد هلك » . « 51 » مرحوم آخوند ملا صدر المتالهين مىفرمايد : وقتى من به اين حديث رسيدم گريه كردم ، اين گريهء شوق است ، چون مىبيند كه اين قبيل احاديث ، ناظر به امثال اوست كه اقوام متعمقون‌اند ، گريهء شوق مىكند و دست ابتهال و تضرّع بسوى حقيقت نظام هستى دراز مىكند ، و توفيق فهم مطالب آيات و

--> ( 51 ) . كافى ، جلد 1 ، ص 72 ، معرب .