فلك پنجم مناسب با بحث فلك رياضى و فلك مجسّم در علم هيأت ، بحث از حركت و سكون ارض در همين علم است كه به عنوان تمثيل و تنظير گوييم : در حركت و سكون كره ارض اختلاف دارند مثلا آيا پديد آمدن شب و روز بگردش وضعى زمين است ، و يا زمين ساكن است و اجرام ستارگان ثابت و سيار بر گرد او گردانند ، و آن هم فلك اطلس گرداننده آنها و پديد آورنده شب و روز است ؟ برخى از پيشينيان چون ارسطرخس ساموسى كه در قرن سوم قبل از حضرت مسيح عليه السّلام مىزيست ، و هيپارك ابرخس كه در قرن دوم قبل از ميلاد آن حضرت بود ، و فيثاغورس حكيم كه در حدود پنج قرن قبل از ميلاد بود ، و غيرهم از دانشمندان ديگر قائل به حركت وضعى زمين حتى بعضى قائل به حركت انتقالى آن نيز بوده‌اند . بطليموس در فصل هفتم مقاله اولى مجسطى بتحرير خواجه طوسى گويد : و قد ظنّ قوم أن الارض متحركة بالإستدارة حول محور الحركة اليومية من المغرب الى المشرق ، و نسبوا الحركة اليومية إليها وحدها على تقدير كون السماء غير متحركة على هذا المحور . . . ، در همين فصل سخن از حركت انتقالى زمين را نيز پيش كشيده است ، و لكن هر دو قول را رد كرده است . تا اين‌كه در اسلام دانشمندانى چون ابو سليمان سجستانى ، و ابو سعيد سجزى و