حسن حسن زاده آملى
328
ده رساله فارسى (فارسى)
منظر يكى از ادله ترتيب بعضى از سيّارات است و با كمك برخى از ادله ديگر وجه ترتيب همه آنها دانسته مىشود كه اينك از جامع بهادرى بنقل عبارت آن مىپردازيم ؛ و چنين فرموده است : وجه ترتيب مذكور آنكه هرگاه در ارصاد متواليه معاينه كردند كه زحل در دوره خود كاسف بعض ثوابت گشت ، حكم كردند كه فلك زحل تحت فلك ثوابت است . و همچنين وجدان كسف مشترى زحل را دال است كه فلكش زير فلك زحل باشد . و مريخ كه كاسف مشتريست فلكش بالضرورة تحت فلك مشترى بود . و حين اجتماع شمس با ثوابت و ستّه باقيه ، قمر و عطارد و زهره كاسف جرم شمس شدند ؛ و جرم زحل و مشترى و مريخ حين اجتماع به اعانت منظار اصلا ديده نشد ؛ اين معنى دال است كه فلك شمس تحت افلاك زحل و مشترى و مريخ ، و فوق افلاك قمر و عطارد و زهره واقع است . و عطارد حاجب جرم زهره تحت زهره باشد . و قمر حاجب عطارد زير عطارد بود . و وجه ديگر در ترتيب سفليين و نيّرين تفاوت اختلافات مناظر است ، بيانش در اين محل آنكه : هر كوكبى كه قريبتر باشد به ارض اختلاف منظر آن زياده مىباشد از اختلاف منظر آن كوكب كه بعيدتر بود . و اختلاف مناظر عبارتست از تفاوت موضع حقيقى كوكب و موضع مرئى آن . و موضع حقيقى طرف خطى است كه از مركز ارض خارج شده و به مركز كوكب گذشته تا به فلك اعلى منتهى شود . و موضع مرئى طرف خطى است كه از موضع بصر خارج شده باشد . و براى توضيح مقام فرض كنيم كه - ا ب - كره ارض است بر مركز - ح - و - د ه -