و مراد از اين درجات ، انحراف در بلادى كه در جدول ثبت شده ، نهايت انحراف قطبنما است در آن بلد در اوقات سال . و گويند به حسب اختلاف فصول تفاوت كند و مختلف شود . علاوه بر آن‌كه به مرور سنوات همان مقدار نهايت انحراف مختلف مىشود . و شايد در بعض بلاد گاه منعدم شود ، باز پيدا شود . و هنوز ميزان و معيارى درست از براى اين اختلاف بدست نيامده . فالحاصل ، اين اختلاف كه در قطبنما پيدا شده باعث قلّت اعتبار و اعتماد بر آن گرديده ، پس بايد آن را همه وقت امتحان و اختبار نمود به دائره هنديه و خط نصف النهار آن ، يا به غير از دائره هنديه از طرق و قواعدى كه خط نصف النهار را با آن قواعد استخراج كنند . و معتبر در همه وقت و همه‌جا همان خط نصف النهار است كه صحيح استخراج شده باشد . نكته لغويّه : لفظ مغناطيس ، بعد از ميم ، غين معجمه است ، و بعد از الف ، طاء مؤلّفه . و تاء منقوطه نيز صحيح است ، لكن در السنهء عموم ناس بلكه اشخاص خاص و فصيح به قاف بعد از ميم اشتهار يافته در تلفّظ و كتابت ، و اين از اوهام خواص است فافهم و اغتنم ! و لفظ اوهام در مثل اين مقام ، جمع وهم به فتح هاء است به معنى غلط ، نه به سكون آن به معنى توهّم ، بسيارى چنين توهم فرموده‌اند ، فتدبر . اين بود تمام عبارت مرحوم شوشترى مذكور از كتاب ياد شده درباره انحراف مغناطيسى قطبنما از قطب جغرافيائى كه نقل كرده‌ايم . همان‌گونه كه در پيش هشدار داده‌ايم ، مساله شمال جغرافيائى و شمال مغناطيسى ارض ، و به عبارت ديگر فرق ميان قطب جغرافيائى و قطب مغناطيسى ارض و توجه به زاويهء انحراف در به كار بردن آلات قطبنما اهميت بسزا دارد كه اكثر