كوكب را مى خواهند . محمود بن محمد بن عمر چغمينى در ابتداى باب سوم ملخص در هيأت ( الملخص فى الهيأة ) گويد : دوائر عظام يكى از آنها معدل النهار است كه فلك مستقيم ناميده مىشود . و يكى ديگر از دوائر عظام دائره البروج است و فلك البروج ناميده مىشود . شارح ملخص ياد شده معروف به فاضل رومى و قاضى زاده رومى در شرح آخر باب مذكور گويد : اقتصار بر دوائر براى ناظرين در براهين كافى است چنان كه صاحب مجسطى بر همان دوائر اقتصار كرده است كه در اين صورت علم هيأت را هيات غير مجسمه گويند ، و متاخرين چون قصد كردند مسائل هيوى را از دلائل تجريد كنند دوست داشتند كه افلاك را مجسمه فرض كنند تا اين كه گويد : پس افلاك در نزد جمهور مهندسين كه بر دوائر اقتصار مى كنند سى و چهار است . غرض اين كه لفظى بدين كوتاهى و شيوايى و مشهور و معروف در كتب علمى و سائر و دائر در السنه علماى فلكى به نام فلك را چرا به اصطلاح ديگر تبديل كنيم و يا تغيير دهيم چه بهتر كه همين لفظ شناخته علمى را به كار ببنديم . باز در اين مطلب مباحثى به تفصيل در پيش داريم كه در دروس آينده گفته خواهد شد . عرض بلد : چون دائره نصف النهار دانسته شده است ، حال بدان كه قوسى از اين دائره كه ميان قطب افق كه سمت الرأس است و دائره معدل النهار از جانب اقرب افتد ، و يا ميان قطب ظاهر معدل النهار و دائره افق از جانب اقرب افتد آن را عرض بلد گويند زيرا كه بدينمقدار از تحت معدل يعنى از سطح آن عرض پيدا نموده است . و چون دائره استواى ارضى در سطح دائره م‌عدل النهار است و زمين نيز تقريبا كروى است ، پس هر گاه نقطه سمت الراس را به محاذات آن بر سطح زمين رسم كنيم و همچنين دائره نصف النهار را بر سطح ارض ترسيم كنيم قوسى از اين دائره نصف النهار كه بين نقطه مفروض رسم شده بر سطح ارض و بين خط استواء از جانب اقرب افتد قوس عرض بلد خواهد بود .