درس 16 : دائره افق طول و عرض و بعد كوكب را دانسته ايم ، حال وقت آنست كه به ارتفاع و سمت آن و طول و عرض بلاد آشنا شويم ، و آن مبتنى بر معرفت دائره افق و دوائر ديگر است ، كه بايد از آسمان به زمين فرود آييم و نخست به دائره افق آگاهى يابيم زيرا كه دائره افق از دوائرى است كه به حسب نسبت افلاك با بقاع زمين حادث مىشود . هر شخص ، در هر نقطه بسيط ارض بوده باشد ، اگر خطى از مركز عالم بر استقامت قامتش از دو جانب سمت راس و سمت قدم او گذرد و به فلك اعلى منتهى شود ، به دو نقطه متقاطر منتهى مىشود كه در دو طرف اين خط و قطع آنند كه بقول حكيم بو على سينا در فصل 28 نمط اول اشارات : الجسم ينتهى ببسيطه و هو قطعه ، والبسيط ينتهى بخطه و هو قطعه ، و الخط ينتهى بنقطته و هى قطعه آن نقطه بالا سرش را سمت الرأس ، و آن ديگر را سمت القدم گويند . هر گاه اين خط ياد شده را محور دائره عظيمه اى فرض كنيم كه دو نقطه سمت الرأس و سمت القدم دو قطب گردند ، آن عظيمه دائره افق حقيقى خ‌واهد بود . به لفظ اخصر و تعريف مختصر : دائره افق عظيمه ايست كه يك قطب او سمت الرأس ، و ديگر قطب او سمت القدم است . چنان كه دائره معدل النهار عالم جسمانى را كه به منزلت يك كره جسمانى در اين فن است به دو نيمه برابر شمالى و جنوبى تقسيم مىكند ، دائره افق نيز