حسن حسن زاده آملى
71
خير الاثر در رد جبر و قدر (ودو رساله در كسب واقسام فاعل) (فارسى)
إنّك لو قلت غير هذا لضربت عنقك . » و نيز آورده است : سئل أبو عبد اللّه عليه السّلام عن شيء من الاستطاعة . فقال : « ليست الاستطاعة من كلامي و لا من كلام آبائي » . و قيل له : « إنّ لي أهل بيت قدريّة يقولون نستطيع أن نعمل كذا و كذا و نستطيع أن لا نعمل . » . فقال : قل له : « هل تستطيع أن لا تذكر ما تكره و لا تنسى ما تحبّ ؟ فإن قال : " لا " فقد ترك قوله . و إن قال : " نعم " فلا تكلّمه أبدا فقد ادّعى الربوبيّة . » غرض از نقل اين چند روايت اين بود كه دانسته شود روايات در استطاعت و امر بين الامرين و منزلت بين منزلتين ، ناظر به ردّ مذهب جبريان و قدريان است و روايات در جوامع روائى فريقين در اين امور بسيار ، ولى به نقل همين چند روايت اكتفا مىكنيم و اينك به بيان امر بين الامرين مىپردازيم . بدان كه مذهب امر بين امرين و منزلت بين منزلتين مذهب ما اماميه است كه ائمهء اطهار ما عليهم السّلام بيان فرمودهاند كه نه جبر است و نه تفويض ، بلكه امرى است وراى آن دو . و از آن وسايط فيض الهى در بيان آن امر به وجوه عديده كه مطابق افهام مخاطبان بدانها خطاب شده است ، روايت گرديده است و ما به توفيق خداوند متعال چند حديث را كه از سر حدّ افكار اكثرى مردم شروع مىشود تا به مرتبهء نهائى كه بر اساس برهان ، سخت استوار است و نيل و ادراك بدانها براى او حدى از صاحبان رأى ثاقب و نظر صائب است ، بازگو مىكنيم . حال كه دانستى جبرى و تفويضى از اعتدال به در رفتهاند ، و هيچ يك از آن دو راه صواب نپيموده است ، پس مسلّما واقع نه آن است و نه اين ، كه آن واقع همان امر بين الامرين است كه خير الأمور أوسطها . در اين امر ثالث ، فلاسفه را طريقهاى است و بالاتر از طريقهء آنان طريقهء ديگر است كه راسخون در علم بدان قائلند و به سرّ آن نائل ، چنان كه گفته آيد . فلاسفه گويند : فعل بنده ، مخلوق بنده است بىواسطه و مخلوق خدا است