و اراده بنده ، چنان كه مذهب او است در ايجاد جميع موجودات ، چه ، مباشر ايجاد همهء موجودات خداى را داند و قائل به هيچ واسطه نباشد . حتى إحراق نار و تبريد ماء را فعل بىواسطهء خدا داند ، و نار و ماء و امثال آنها را اسباب عاديه خوانند و گويند : « عادة اللّه جارى شده كه احراق ثوب مثلا در وقت مماسّهء نار كند بدون آن كه نار را مدخليتى در احراق باشد . » . و در افعال عباد ، فرق ميان اختيارى و اضطرارى به مجرد مقارنت اراده و عدم مقارنت اراده كند بىمدخليتى . و اين معنى - اعنى مقارنت اراده - را « كسب » نام كند ، و فعل بنده را مخلوق خدا و مكسوب بنده داند . « 1 » ب متألهء سبزوارى گويد : المراد بكسبه إياه مقارنته لقدرته و إرادته من غير أن يكون فيه تأثير أو مدخل في وجوده سوى كونه محلّا له . و قد يمثل أمر الكسب بحمّال يحمل شيئا و يذهب ، و يضع آخر يده تحت الشيء المحمول من غير أن يكون لقوته و قدرته . « 2 » ج جناب استادم علامهء شعرانى در شرح تجريد گفته است : اوّلين كس كه مذهب جبر آورد ، گويند جهم بن صفوان بود . گفت : « همهء كار انسان را خدا بر دست او جارى مىسازد . اگر گويند : " فلان ، روزه گرفت و نماز خواند . " مثل آن است كه بگويند : " قد كشيد ، يا ثروتمند شد . " » . پس از او ضرار بن عمرو و حفص القرد ( يعنى بوزينه . لقب است ) و نجّار گفتند : « از بنده كسب است ، و از خداى ، فعل . و قدرت بنده اثرى در فعل او

--> ( 1 ) . گوهر مراد ، ص 124 ( فصل 13 ، باب سوم ، مقاله دوم ) ، ط بمبئى . ( 2 ) . شرح اسماء ، ص 109 ، ط 1 ، آخر بند 26 .